Vì sao EVN đề xuất dừng mua điện theo giá thị trường?

Ngay giữa giai đoạn nhu cầu tiêu thụ điện năng đạt mức đỉnh điểm, Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) đã kiến nghị dừng thị trường điện, tức toàn bộ cơ chế chào giá cạnh tranh giữa các nhà máy điện sẽ tạm dừng, thay vào đó hệ thống sẽ chuyển sang điều độ tập trung. Khi đó, việc huy động nguồn điện không còn dựa trên tín hiệu giá thị trường mà do cơ quan điều hành quyết định theo kế hoạch và yêu cầu vận hành.

Bước ngoặt này được EVN đưa ra trong bối cảnh ngành điện đang phải đối mặt với những thách thức nghiêm trọng về nguồn nhiên liệu đầu vào và áp lực tài chính đè nặng lên các đơn vị sản xuất.

Lý do đầu tiên và quan trọng nhất dẫn đến kiến nghị này xuất phát từ những khó khăn trong việc đảm bảo nguồn nhiên liệu cho các nhà máy nhiệt điện than, đặc biệt là các nhà máy sử dụng than nhập khẩu từ Indonesia như Vĩnh Tân 4, Duyên Hải 3 và các dự án mở rộng tương ứng.

Do sản lượng than nhập khẩu suy giảm, hệ thống phải điều chỉnh kế hoạch huy động nhằm vừa đảm bảo phát điện, vừa tích trữ nhiên liệu cho các tháng cao điểm. Việc điều tiết này hiện mang tính chất hành chính, chưa phản ánh đúng cơ chế thị trường điện, khi các nhà máy có chi phí biến đổi thấp vẫn có xu hướng được huy động tối đa công suất theo nguyên tắc chào giá cạnh tranh.

Bên cạnh đó, phân khúc điện khí cũng đang đối mặt với những nghịch lý tài chính nghiêm trọng do cơ chế thị trường hiện tại không còn phù hợp với biến động thực tế.

Tại khu vực Tây Nam Bộ, các nhà máy điện Cà Mau 1 và Cà Mau 2 dù đã được huy động tối đa khả năng cấp khí để phục vụ hệ thống, nhưng phần sản lượng phát vượt hợp đồng lại phải thanh toán theo giá thị trường giao ngay. Vấn đề nằm ở chỗ mức giá này thường thấp hơn chi phí sản xuất thực tế, khiến các nhà máy không thể thu hồi được chi phí phát điện, gây lỗ cho đơn vị vận hành là Tổng Công ty Điện lực Dầu khí Việt Nam (PV Power).

Tình hình tại khu vực Đông Nam Bộ cũng không khả quan hơn khi quy định về giá trần bản chào hiện nay chỉ được cập nhật theo chu kỳ tháng dựa trên giá nhiên liệu đầu vào. Trong bối cảnh khủng hoảng địa chính trị tại Trung Đông khiến giá khí - vốn tham chiếu theo giá dầu quốc tế - biến động nhanh chóng theo từng ngày, khiến giá chào không theo kịp chi phí thực tế. Hệ quả trực tiếp là giá chào của các nhà máy thường xuyên thấp hơn chi phí sản xuất thực tế, buộc họ phải vận hành trong tình trạng thua lỗ để đảm bảo an ninh năng lượng.

Tuy nhiên, kiến nghị dừng thị trường điện của EVN đã vấp phải những phản hồi thận trọng từ phía Cục Điện lực.

Cục Điện lực đánh giá đề xuất này hiện chưa có đủ cơ sở để xem xét do EVN chưa cung cấp đầy đủ các phân tích chi tiết về tác động tới vận hành hệ thống, chi phí phát điện toàn cục cũng như các hệ lụy đối với những hợp đồng mua bán điện hiện hữu.

Quan trọng hơn, Cục Điện lực cho rằng việc duy trì thị trường điện trong bối cảnh khủng hoảng là điều tối cần thiết để duy trì tín hiệu giá minh bạch và nguyên tắc huy động theo chi phí tối thiểu. Cơ chế thị trường cho phép hệ thống tự động ưu tiên các nguồn điện giá thấp như năng lượng tái tạo và nguồn nhiên liệu trong nước, đồng thời hạn chế các nguồn có chi phí quá cao như khí thiên nhiên hóa lỏng (LNG) nhập khẩu.

Nếu thị trường điện bị tạm dừng, các chuyên gia cảnh báo về những hệ quả phức tạp đối với cơ chế thanh toán và nghĩa vụ tài chính giữa các bên, vốn được xây dựng trên nền tảng thị trường cạnh tranh.

Việc thay đổi đột ngột sang điều độ tập trung có thể làm xói mòn niềm tin của các nhà đầu tư vào tính minh bạch và ổn định của lĩnh vực năng lượng Việt Nam.

Thay vì xóa bỏ thị trường, Cục Điện lực đã đề xuất các giải pháp linh hoạt hơn trong khuôn khổ pháp lý hiện hành.

Các giải pháp thay thế bao gồm việc rút ngắn chu kỳ điều chỉnh giá trần từ hàng tháng xuống hàng tuần để bắt kịp biến động giá nhiên liệu thế giới, đồng thời điều chỉnh giá trần chào của nhiệt điện than lên ngang bằng với các nhà máy có chi phí cao hơn như tua bin khí.

Ngoài ra, trên cơ sở Nghị quyết 36, EVN và Petrovietnam được khuyến khích chủ động thỏa thuận các thông số vận hành như sản lượng điện hợp đồng (Qc), cơ chế huy động và hoán đổi giữa khí nội địa và LNG nhập khẩu.

Những điều chỉnh này được kỳ vọng sẽ giúp tháo gỡ khó khăn cho các nhà máy điện mà không cần phải "khai tử" thị trường điện cạnh tranh, bảo đảm sự phát triển bền vững cho toàn ngành.

Ngày 8/4, Công ty Vận hành hệ thống điện và thị trường điện quốc gia (NSMO) (Bộ Công Thương) cho biết, nắng nóng gay gắt trên phạm vi cả nước khiến sản lượng điện tiêu thụ tiếp tục tăng cao.

Cụ thể, ngày 7/4 ghi nhận nắng nóng gay gắt trên phạm vi cả nước với nhiệt độ cao nhất phổ biến 37-40°C, có nơi trên 40°C như: Phù Yên (Sơn La) 40,2°C, Mai Châu (Phú Thọ) 40,2°C, Tĩnh Gia (Thanh Hóa) 40,3°C, Tây Hiếu (Nghệ An) 41,9°C, Hà Tĩnh 40,8°C.

Cũng theo NSMO, công suất tiêu thụ điện cao nhất trong ngày đạt 51.691 MW vào lúc 15h55. Trong đó, miền Bắc đạt 24.717 MW. Đây là mức cao nhất từ đầu năm 2026 và tăng khoảng 12% so với cùng kỳ năm trước.

Tổng lượng điện tiêu thụ trong ngày trên toàn quốc đạt khoảng 1,078 tỷ kWh, tăng khoảng 70 triệu kWh so với ngày 31/3 và cao hơn 15,2% so với cùng kỳ năm 2025. Trong đó, miền Bắc tiêu thụ 501 triệu kWh (46,6%), miền Trung 106 triệu kWh (9,9%) và miền Nam 467 triệu kWh (43,5%).

Trước tình hình này, ngành điện khuyến nghị người dân, doanh nghiệp sử dụng điện tiết kiệm, hợp lý, đặc biệt trong các khung giờ cao điểm.