Vì sao gạo Campuchia ngày càng đổ mạnh vào Việt Nam?

Việt Nam không nhập “gạo ăn”, mà nhập nguyên liệu giá rẻ

Theo dự báo của Bộ Nông nghiệp Mỹ (USDA), năm 2026 Việt Nam sẽ nhập khoảng 3,9 triệu tấn lúa gạo và có thể tăng lên 4 triệu tấn vào năm 2027. Với quy mô này, Việt Nam tiếp tục đứng thứ hai thế giới về nhập khẩu gạo, chỉ sau Philippines.

Tại nhiều địa phương giáp biên giới Việt Nam – Campuchia, doanh nghiệp và nông dân Việt Nam đã sang thuê đất tại Campuchia để trồng các giống lúa quen thuộc của Đồng bằng sông Cửu Long như IR50404, OM5451, OM85 hay IR4625, sau đó đưa về Việt Nam chế biến và tiêu thụ.

Lợi thế lớn nhất nằm ở chi phí. Giá thuê đất tại Campuchia hiện chỉ khoảng 100–300 USD/ha, tương đương 2,6–7,8 triệu đồng/ha, thấp hơn rất nhiều so với mức phổ biến 15–26 triệu đồng/ha tại ĐBSCL. Trong bối cảnh chi phí vật tư, nhân công tăng cao, chênh lệch này tạo sức hút lớn đối với doanh nghiệp.

Bên cạnh đó, Campuchia vẫn còn quỹ đất lúa lớn chưa khai thác, đất đai màu mỡ và ngành sản xuất vẫn phụ thuộc khá nhiều vào nguồn giống, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật cũng như đầu ra từ Việt Nam. Điều này khiến một phần chuỗi giá trị lúa gạo của Việt Nam đang dịch chuyển sang nước láng giềng để tận dụng lợi thế chi phí.

Đáng chú ý, lúa nhập khẩu từ Campuchia hiện được hưởng thuế suất 0%, giúp doanh nghiệp giảm đáng kể chi phí đầu vào.

Gạo Campuchia đang lấp khoảng trống thị trường nội địa

Một nguyên nhân khác khiến gạo Campuchia ngày càng đổ mạnh vào Việt Nam nằm ở chính sự chuyển dịch cơ cấu sản xuất trong nước.

Những năm gần đây, nông dân Việt Nam đang giảm dần diện tích các giống lúa phổ thông như IR50404 hay OM5451 để chuyển sang các giống gạo chất lượng cao, gạo thơm như OM18, Đài Thơm 8, ST25 hay Nàng Hoa nhằm phục vụ xuất khẩu và nâng giá trị gia tăng.

Xu hướng này giúp nâng vị thế gạo Việt trên thị trường quốc tế nhưng đồng thời tạo ra khoảng trống ở phân khúc gạo phổ thông. Trong khi đó, nhu cầu nội địa đối với gạo trắng, gạo tấm vẫn rất lớn để phục vụ sản xuất bún, bánh, phở và thức ăn chăn nuôi.

Khoảng trống này đang được bù đắp bằng nguồn nhập khẩu giá rẻ từ Campuchia và một phần từ Ấn Độ.

Nhiều doanh nghiệp cho rằng nếu không có nguồn nguyên liệu từ Campuchia, sản lượng gạo xuất khẩu của Việt Nam sẽ chịu tác động đáng kể.

Trong khi doanh nghiệp hưởng lợi từ nguồn nguyên liệu giá rẻ, áp lực lại dồn về phía người trồng lúa. Theo Hiệp hội Lương thực Việt Nam (VFA), giá gạo xuất khẩu bình quân 4 tháng đầu năm 2026 đã xuống mức thấp nhất trong khoảng 5 năm trở lại đây. Việt Nam xuất khẩu khoảng 3,3 triệu tấn gạo, thu về 1,57 tỷ USD, giảm cả sản lượng lẫn giá trị so với cùng kỳ.

Ông Phan Thành Bắc, Chủ tịch HĐQT HTX Nông nghiệp Sơn Hòa (An Giang), cho rằng lượng lúa nhập khẩu tăng mạnh đã góp phần kéo mặt bằng giá lúa trong nước đi xuống. Nhiều hộ canh tác trên đất nhà hiện chỉ còn lãi nhẹ, trong khi người thuê đất gần như hòa vốn.

Đáng lo hơn, Campuchia hiện không chỉ xuất các loại gạo Việt Nam ít sản xuất mà đã mở rộng sang các giống lúa hạt dài, cạnh tranh trực tiếp với nhiều giống chủ lực của Việt Nam.

Trước thực tế này, các chuyên gia cho rằng ngành lúa gạo cần tái cấu trúc theo hướng hỗ trợ nông dân, thúc đẩy tích tụ đất đai, cơ giới hóa và nâng cấp chuỗi liên kết sản xuất. Nếu không sớm cân đối lại cơ cấu giống và quy hoạch vùng trồng, nghịch lý “cường quốc xuất khẩu nhưng vẫn nhập khẩu hàng triệu tấn gạo” sẽ còn kéo dài, trong khi người chịu sức ép lớn nhất vẫn là nông dân.