Vì sao mâm cỗ Tết phải chưng ngũ quả?

Trong đời sống văn hóa Tết của người Việt, mâm ngũ quả giữ vị trí cố định trên bàn thờ gia tiên. Đây không phải là sự sắp đặt ngẫu nhiên, mà là kết tinh của quan niệm triết học phương Đông, tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên và những ước vọng phổ quát về một năm mới an lành.

Theo quan niệm truyền thống, con số 5 gắn với thuyết ngũ hành gồm Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ - 5 yếu tố được xem là nền tảng hình thành vũ trụ và chi phối vận động của vạn vật. Mâm ngũ quả với 5 loại trái cây tượng trưng cho sự hòa hợp giữa các yếu tố ấy, phản ánh mong muốn về trạng thái cân bằng trong cuộc sống, từ thiên nhiên đến con người. Trong tư duy dân gian, khi ngũ hành vận hành hài hòa, mọi việc trong năm mới được kỳ vọng diễn tiến thuận lợi.

Bên cạnh ngũ hành, số 5 còn gắn với quan niệm “Ngũ Phúc Lâm Môn”, gồm Phú (giàu có), Quý (địa vị), Thọ (trường thọ), Khang (sức khỏe) và Ninh (bình an). Đây là 5 phúc lành căn bản mà người Việt hướng tới. Mâm ngũ quả vì vậy được xem như hình ảnh quy tụ của các giá trị tốt đẹp, gửi gắm mong ước về một năm đủ đầy cả vật chất lẫn tinh thần.

Bên cạnh ý nghĩa biểu tượng, mâm ngũ quả còn mang giá trị tín ngưỡng rõ nét. Việc lựa chọn, bày biện trái cây và đặt trang trọng trên bàn thờ trong những ngày đầu năm thể hiện lòng thành kính của con cháu đối với tổ tiên, thần linh, đồng thời gửi gắm lời cầu chúc bình an, sung túc. Trong quan niệm dân gian, sự đủ đầy ở thời khắc khởi đầu được xem là dấu hiệu mở ra một năm hanh thông.

Cách bày mâm ngũ quả có sự khác biệt giữa các vùng miền, phản ánh điều kiện tự nhiên và tập quán văn hóa riêng.

Ở miền Bắc, mâm ngũ quả thường chú trọng yếu tố ngũ hành và sự hài hòa về màu sắc. Trong đó, hành Hỏa được đại diện bằng các loại trái cây mang sắc đỏ, cam hoặc hồng - những gam màu gợi liên tưởng đến lửa và sự ấm áp. Phổ biến là quả hồng, cam, quýt hoặc táo đỏ nhằm tạo điểm nhấn thị giác và gửi gắm ước vọng về may mắn, thịnh vượng. Người miền Bắc thường tránh bày các loại quả có mùi mạnh, gai nhọn hoặc hình dáng xù xì. Trái cây trên mâm thường được chọn theo số lẻ và sắp xếp so le để tạo sự cân đối.

Tại miền Nam, mâm ngũ quả mang đậm dấu ấn của lối diễn giải dân gian thông qua cách phát âm tên gọi. Các loại quả quen thuộc gồm mãng cầu, sung, dừa, đu đủ, xoài, gắn với cách đọc lái thành lời chúc “cầu sung vừa đủ xài”. Nhiều gia đình bổ sung thêm quả dứa (thơm) với hàm ý vững vàng và mong muốn con cháu đông đủ. Ngược lại, chuối thường không xuất hiện do cách phát âm gợi liên tưởng đến sự khó khăn. Một số loại quả như quýt, lê, táo cũng ít được trưng bày vì gắn với những quan niệm không thuận trong đời sống dân gian.

Cùng với việc chọn trái cây, cách sắp đặt mâm ngũ quả cũng được coi trọng. Phong tục “đông bình tây quả” là lối bày trí quen thuộc trên bàn thờ của nhiều gia đình miền Nam, nhất là trong dịp Tết. Theo đó, bình hoa đặt phía Đông, mâm quả đặt phía Tây, tính theo hướng từ bàn thờ nhìn ra cửa. Quan niệm này dựa trên cách lý giải phương hướng: Đông tượng trưng cho sự khởi đầu và sinh sôi, phù hợp với hoa; Tây gắn với sự kết tụ và viên mãn, tương ứng với trái quả. Cách sắp xếp này góp phần tạo nên không gian thờ tự trang nghiêm, hài hòa.

Tại miền Trung, mâm ngũ quả thường được bày biện theo hướng giản dị hơn, gắn với điều kiện tự nhiên của khu vực. Do đặc điểm thời tiết khắc nghiệt, khí hậu và thổ nhưỡng không thuận lợi cho việc trồng nhiều loại cây ăn quả, người dân miền Trung ít đặt nặng hình thức hay số lượng chủng loại. Thay vào đó, mâm ngũ quả chủ yếu được chuẩn bị từ những loại trái cây sẵn có, phù hợp với điều kiện địa phương.

Cách bày trí mâm ngũ quả của người miền Trung nhìn chung không cầu kỳ. Dứa thường được đặt ở vị trí cao nhất, tạo trụ chính cho toàn bộ mâm quả. Xung quanh là các loại trái cây quen thuộc như xoài, thanh long, táo, nho, quýt. Những quả có kích thước lớn, trọng lượng nặng được đặt ở trung tâm nhằm tạo thế vững, sau đó xen kẽ các loại quả nhỏ hơn để hoàn thiện bố cục. Lối sắp xếp này đề cao sự gọn gàng, chắc chắn, thể hiện quan niệm coi trọng tấm lòng hơn hình thức trong đời sống thờ cúng của người dân miền Trung.