Vị Tổng đốc lừng lẫy nhất đất Bắc sở hữu biệt phủ 6.000m², từng được Bác Hồ mời về làm việc, con cháu dâu rể tài giỏi nổi tiếng Việt Nam

Tổng đốc Vi Văn Định (1878-1975) là một trong những quan chức cao cấp của triều Nguyễn, xuất thân từ dòng họ thổ ty lâu đời ở Lạng Sơn, đồng thời là nhân vật để lại dấu ấn riêng trong lịch sử Việt Nam đầu thế kỷ XX.

Dòng họ nhiều đời trấn giữ biên cương

Theo sách “Đại Việt sử ký toàn thư”, ngay từ đầu triều Lý (1010-1225) ở Lạng Sơn đã có những dòng họ làm quan giữ trọng trách, có nhiều công trạng đối với triều đình phong kiến Việt Nam trong việc gìn giữ, bảo vệ vùng biên cương của Tổ quốc. Một trong những dòng họ ấy có họ Vi ở Bản Chu, xã Khuất Xá, huyện Lộc Bình cũ (nay là xã Khuất Xá, tỉnh Lạng Sơn).

Dòng họ Vi có gốc ở Nghệ An. Sau khi có công đánh đuổi giặc Minh xâm lược, họ được triều đình ban đất đai và giao cho trọng trách trấn giữ biên cương ở Lạng Sơn. Tại đây, họ kết hôn với người dân tộc Tày và sinh ra thế hệ con cháu họ Vi ở Lạng Sơn.

Tổng đốc Vi Văn Định (1878-1975) là đời thứ 13 kể từ khi cụ tổ lên thôn Bản Chu lập thái ấp. Khu biệt phủ của dòng họ Vi tại bản Chu, rộng khoảng 6.000m², được xây dựng trên triền đồi với hệ thống ao hồ và thiết kế cổng thành khép kín, phản ánh quy mô và vị thế của gia tộc.

Cụ Vi Văn Lý - thân sinh của Vi Văn Định, được phong Hiệp tá Đại học sĩ, Tổng đốc Lạng Sơn. Kế tục truyền thống gia đình, Vi Văn Định bước vào quan trường và trở thành một trong những gương mặt nổi bật của bộ máy hành chính đương thời.

Trong thời gian làm quan, Vi Văn Định đảm nhiệm nhiều chức vụ quan trọng: Tri châu Lộc Bình, trợ tá tỉnh vụ Lạng Sơn, Tuần phủ Phúc Yên, Tuần phủ Hưng Yên, Tổng đốc Thái Bình (1929-1937), sau đó là Tổng đốc Hà Đông. Ông được triều đình tấn phong Hiệp tá Đại học sĩ, hàm Thái tử Thiếu Bảo, thuộc hàng quan cao cấp của triều Nguyễn.

Năm 1928, ông được điều về Thái Bình và thăng chức Tổng đốc. Tại các địa phương được giao cai quản, ông chú trọng những vấn đề dân sinh cụ thể. Công tác thủy lợi được đẩy mạnh với việc đắp đê, đào kênh, bảo đảm sản xuất nông nghiệp; tình trạng bèo Nhật Bản gây tắc nghẽn sông ngòi được xử lý nhằm khơi thông dòng chảy.

Ông tăng cường trấn áp trộm cướp, giữ gìn an ninh trật tự; đồng thời triển khai các biện pháp hạn chế tệ nạn như cờ bạc, mê tín dị đoan. Một số chủ trương quản lý được ghi nhận như lệnh cấm đốt pháo dịp Tết để giảm tai nạn, tổ chức quán trọ cho học sinh ở xa trường, hỗ trợ tìm việc làm cho những người từng tham gia phong trào cộng sản nhưng chưa bị kết án.

Trước Cách mạng Tháng Tám, đời sống của gia đình gắn với những biệt thự rộng lớn, sinh hoạt văn chương, giao du trí thức. Tuy nhiên, theo nhiều tư liệu, bản thân Vi Văn Định sớm bộc lộ sự không đồng tình với tình trạng xã hội dưới ách thực dân và sự suy yếu của triều đình.

Rời quan trường, được Bác Hồ mời về Hà Nội làm việc

Năm 1942, Vi Văn Định xin nghỉ hưu, đưa gia đình về sinh sống tại Hà Nội, trong căn biệt thự gần hồ Hale (nay là hồ Thiền Quang). Ông lựa chọn không hợp tác với chính quyền thực dân trong bối cảnh đương thời.

Năm 1946, trước khi đoàn Việt Nam lên đường sang Pháp dự Hội nghị Fontainebleau, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chỉ đạo Thứ trưởng Bộ Nội vụ Hoàng Hữu Nam phải cho người lên Lạng Sơn mời bằng được ông Vi Văn Định về Hà Nội, tránh việc Pháp lôi kéo, lập "Xứ Nùng tự trị".

Sau đó, ông Định đã nhận lời mời của Bác Hồ về Thủ đô, chính thức đi theo chính quyền cách mạng từ đây. Sự góp mặt của ông và gia đình bên cạnh Chính phủ kháng chiến đã trở thành một biểu tượng, củng cố niềm tin cho nhân dân.

Đêm toàn quốc kháng chiến 19/12/1946, một xe của Chính phủ đã bí mật đón vợ chồng ông rời Hà Nội lên chiến khu Việt Bắc. Các con cháu trong gia đình, nhiều người thuộc tầng lớp trí thức, cũng được vận động rời đô thị để phục vụ kháng chiến.

Trong thời gian này, ông cùng gia đình sinh sống tại các căn cứ như Định Hóa (Thái Nguyên), sau đó là Tân Trào (Tuyên Quang), làm việc gần Chủ tịch Hồ Chí Minh và các lãnh đạo cấp cao như Chủ tịch Tôn Đức Thắng. Ông được giao nhiệm vụ vận động đồng bào tham gia cách mạng.

Năm 1949, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đặt tên cho con gái út của ông là Hạ Yên, gắn với những ngày kháng chiến gian khổ tại xã Hạ Yên, huyện Sơn Dương, Tuyên Quang. Năm 1951, tại Đại hội thống nhất Việt Minh - Liên Việt ở Chiêm Hóa, ông được bầu làm Ủy viên Trung ương Mặt trận Liên Việt - tiền thân của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam.

Kháng chiến thành công, ông về sống tại Hà Nội và tiếp tục làm Ủy viên Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam cho đến cuối đời. Một dấu ấn đáng chú ý là việc ông hiến căn biệt thự tại số 20 Trần Bình Trọng cho Chính phủ, trong khi bản thân chuyển sang sống tại nhà thuê trên phố Nguyễn Gia Thiều.

Vi Văn Định qua đời năm 1975, hưởng thọ 96 tuổi. Trước đó 35 năm, trong bản di chúc viết tại bản Chu, ông dặn dò con cháu tổ chức tang lễ giản dị, tránh phô trương, không thực hành các nghi thức mang tính mê tín.

4 đời con cháu dâu rể tài giỏi nổi tiếng Việt Nam

Tổng đốc Vi Văn Định khiến hậu thế nể phục với một gia đình đông con, nhiều thế hệ thành đạt trong các lĩnh vực giáo dục, khoa học, y tế và quản lý Nhà nước.

Theo tư liệu gia đình, ông có 3 người vợ và 17 người con. Trong thời gian giữ chức Tổng đốc Thái Bình, gia đình thuộc diện giàu có bậc nhất địa phương, song nền tảng được nhấn mạnh là truyền thống học hành và nề nếp gia phong.

Trong số các con gái của ông, bà Vi Kim Ngọc (1916-1988) là gương mặt nổi bật. Từ thuở thiếu thời, cô gái Vi Kim Ngọc nổi tiếng khắp vùng vì nhan sắc xinh đẹp và sự tài hoa, cử chỉ đoan trang, đặc biệt có nụ cười tươi tắn, rạng rỡ.

Dưới sự giáo dục chặt chẽ của gia đình, bà cùng em gái Vi Kim Phú được tạo điều kiện tiếp cận sớm với giáo dục phương Tây. Hàng tuần, hai chị em được đưa từ Thái Bình lên Hà Nội học piano với giáo viên người Pháp, sau đó trở về ngay trong ngày.

Vi Kim Ngọc còn là một trí thức thực thụ. Bà được Giáo sư Đặng Văn Ngữ trực tiếp đào tạo về ký sinh trùng, đặc biệt là nghiên cứu muỗi, tốt nghiệp lớp kỹ thuật viên ký sinh trùng và trở thành giảng viên bộ môn Ký sinh trùng của Trường Đại học Y Hà Nội. Bà được đồng nghiệp và học trò nhắc đến như hình mẫu phụ nữ trí thức mẫu mực.

Cuộc hôn nhân của bà Vi Kim Ngọc với Giáo sư Nguyễn Văn Huyên càng khiến gia đình Tổng đốc Vi Văn Định thêm phần rạng danh. Giáo sư Nguyễn Văn Huyên (1905-1975) - một trí thức tiêu biểu của Việt Nam thế kỷ XX.

Ông là người Việt Nam đầu tiên bảo vệ thành công luận án tiến sĩ văn khoa tại Đại học Sorbonne (Pháp), sau đó lựa chọn con đường nghiên cứu và giảng dạy.

Sau Cách mạng Tháng Tám, Giáo sư Nguyễn Văn Huyên đảm nhiệm nhiều vị trí quan trọng trong bộ máy Nhà nước: Tổng Giám đốc Đại học vụ và là Bộ trưởng Bộ Quốc gia Giáo dục đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa suốt 29 năm (từ năm 1946 đến 1975). Người chị cả của ông tên Nguyễn Thị Mão (vợ ông Phan Kế Toại) là nữ giáo viên dạy toán đầu tiên của Hà Nội.

Gia đình Giáo sư Nguyễn Văn Huyên - bà Vi Kim Ngọc có 4 người con, đều trưởng thành trong các lĩnh vực chuyên môn: Nguyễn Kim Nữ Hạnh (nguyên kỹ sư thông tin của Tổng cục Đường sắt); PGS.TS Hóa học Nguyễn Kim Bích Hà; Đại tá, Phó Giáo sư, TS Y khoa, thầy thuốc nhân dân, nguyên Phó Giám đốc Bệnh viện Trung ương Quân đội 108 Nguyễn Kim Nữ Hiếu và Nguyễn Văn Huy - nhà nghiên cứu dân tộc học, nguyên Giám đốc Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam.

Ngoài ra, ông bà có con rể là Giáo sư "biết tuốt" Nguyễn Lân Dũng - chồng bà Nguyễn Kim Nữ Hiếu; cháu ngoại là PGS.TS Nguyễn Lân Hiếu - Giám đốc Bệnh viện Đại học Y Hà Nội.

Một người con gái khác của Tổng đốc Vi Văn Định là Vi Kim Phú, kết hôn với Giáo sư Hồ Đắc Di - một trong những bác sĩ, nhà giáo có ảnh hưởng lớn trong y học Việt Nam hiện đại. Trước năm 1945, ông là người Việt Nam đầu tiên được phong hàm giáo sư đại học trong hệ thống giáo dục Đông Dương.

Gia đình Giáo sư Hồ Đắc Di tiếp tục có nhiều thành viên đảm nhiệm vị trí trong lĩnh vực đối ngoại. Con gái của ông là bà Hồ Thể Lan từng giữ chức Vụ trưởng Vụ Báo chí, Bộ Ngoại giao và là phu nhân của Phó Thủ tướng Vũ Khoan.

Một mối quan hệ đáng chú ý khác là Giáo sư, bác sĩ Tôn Thất Tùng - thiên tài y học, người đã công bố hàng chục công trình khoa học quốc tế và đặt nền móng cho ngành ngoại khoa Việt Nam hiện đại, kết hôn với bà Vi Thị Nguyệt Hồ (cháu nội của Tổng đốc Vi Văn Định) - người sáng lập Hội Điều dưỡng Việt Nam. Vợ chồng giáo sư có 3 người con, trong đó nổi bật là PGS. TS. Bác sĩ Tôn Thất Bách.

Ngoài ra, con trai của Tổng đốc Vi Văn Định là Vi Văn Kỳ công tác tại Bộ Nội vụ. Nhiều con cháu khác tiếp tục làm việc trong các lĩnh vực giáo dục, khoa học và quản lý.

Từ quy mô gia đình đến những đóng góp cụ thể của các thế hệ, gia tộc Tổng đốc Vi Văn Định cho thấy sự nối tiếp về học vấn và định hướng nghề nghiệp trong nhiều lĩnh vực then chốt của xã hội.

Bên cạnh vai trò cá nhân của một vị Tổng đốc từng đứng đầu nhiều địa phương lớn, hình ảnh gia đình ông được nhắc đến như một trường hợp tiêu biểu về truyền thống hiếu học, ý thức xã hội và sự thích ứng với những thay đổi của đất nước qua các thời kỳ.

Bài viết có sử dụng thông tin tham khảo từ các nguồn:

- Lộc Bình: Bảo tồn, phát huy khu di tích lưu niệm dòng họ Vi - Báo và Phát thanh, Truyền hình Lạng Sơn

- Những ngày ở chiến khu của gia đình Tổng đốc Vi Văn Định - Báo VnExpress

- Con gái Tổng đốc khiến bao công tử nhà giàu mê đắm - Báo Vietnamnet

- Vị Tổng đốc lừng lẫy nhất đất Bắc: Từng được Bác Hồ mời về làm việc, 4 đời con cháu dâu rể tài giỏi nổi tiếng Việt Nam - Báo Dân Việt

- Mối tình của con gái vị Tổng đốc với cố Bộ trưởng nổi tiếng - Báo Dân Trí