Vị tướng duy nhất trong lịch sử được phong quân hàm Thiếu tướng ở cả Việt Nam và Trung Quốc

Có thời gian dài hoạt động cách mạng tại Trung Quốc

Thiếu tướng Nguyễn Sơn tên thật là Vũ Nguyên Bác. Ông sinh ngày 1/10/1908 tại phố Yên Ninh, Hà Nội (quê gốc ở làng Kiêu Kỵ, Gia Lâm).

Sinh ra trong một gia đình có điều kiện và được học hành khá chu đáo, Vũ Nguyên Bác sớm bộc lộ tinh thần yêu nước, cá tính mạnh mẽ và ý thức phản kháng trước sự áp bức của thực dân.

Khi còn đi học, ông từng tổ chức học sinh người Việt chống lại sự hống hách của học sinh người Pháp. Con đường học tập đang rộng mở nhưng lý tưởng cách mạng đã đưa ông sang một hướng khác.

Năm 1925, khi mới 17 tuổi, Vũ Nguyên Bác được đưa sang Quảng Châu (Trung Quốc) tham gia lớp học chính trị do lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc tổ chức và trực tiếp giảng dạy. Tại đây, ông mang tên Lý Anh Tự. Những năm tháng tại Quảng Châu đã giúp ông tiếp cận lý luận cách mạng và từng bước xác định con đường đấu tranh giải phóng dân tộc.

Sau khóa học chính trị, Lý Anh Tự được gửi vào Trường Quân sự Hoàng Phố. Với năng lực nổi bật, ông hoàn thành chương trình học và được giữ lại trường. Tháng 8/1927, ông bí mật gia nhập Đảng Cộng sản Trung Quốc.

Khi cuộc khởi nghĩa Quảng Châu nổ ra, ông cùng một số giáo viên Trường Hoàng Phố tham gia chiến đấu. Sau khi cuộc khởi nghĩa thất bại, ông phải rời Trung Quốc sang Thái Lan để tránh sự truy bắt, đồng thời tích cực vận động Việt kiều tham gia hoạt động cách mạng.

Năm 1929, ông trở lại Quảng Đông và gia nhập Hồng quân Công nông Trung Quốc với tên Hồng Thủy. Từ đây, sự nghiệp cách mạng và quân sự của ông gắn bó sâu sắc với cách mạng Trung Quốc.

Ông lần lượt đảm nhiệm nhiều cương vị từ chính trị viên, chính ủy cấp tiểu đoàn, chính ủy trung đoàn đến Chủ nhiệm Chính trị Sư đoàn 34, đồng thời tham gia công tác đào tạo cán bộ, văn hóa và tuyên truyền trong Hồng quân.

Không chỉ hoạt động trong lĩnh vực quân sự, Hồng Thủy còn đặc biệt quan tâm đến công tác giáo dục và văn hóa. Ông từng giảng dạy tại Trường Quân sự Chính trị Trung ương của Hồng quân và tham gia thành lập đoàn kịch đầu tiên của Hồng quân Công nông. Khả năng tổ chức, giảng dạy và diễn đạt của ông được đánh giá cao, giúp ông có nhiều đóng góp trong công tác đào tạo cán bộ quân đội Trung Quốc.

Tháng 1/1934, tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ II của nước Cộng hòa Xô viết Trung Hoa, Hồng Thủy được bầu vào Ban Chấp hành Trung ương. Cũng trong năm này, ông tham gia Vạn lý trường chinh của Hồng quân.

Trong những năm tháng đầy gian khổ ấy, ông từng bị vu cáo là “gián điệp quốc tế”, bị khai trừ khỏi Đảng và đứng trước nguy cơ bị sát hại. Nhờ sự bảo vệ của những người đồng chí như Chu Đức, Lưu Bá Thừa, ông vượt qua được thời điểm hiểm nghèo và tiếp tục hoạt động cách mạng.

Năm 1937, Hồng Thủy được giao nhiệm vụ xây dựng căn cứ kháng Nhật tại vùng Đông Bắc tỉnh Sơn Tây. Ông lần lượt đảm nhiệm các chức vụ Bí thư Khu ủy 4 Ngũ Đài, Phó Bí thư Đảng ủy khu Đông Bắc Sơn Tây và phụ trách công tác huấn luyện cán bộ. Cuối năm 1938, ông được khôi phục Đảng tịch, sau đó đảm nhiệm công tác tại Báo Kháng địch của Biên khu Tấn-Sát-Ký và Trường Đại học Quân chính kháng Nhật.

Về Việt Nam hoạt động cách mạng

Sau thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám năm 1945 và sự ra đời của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, Hồng Thủy đang học tập tại Trường Đảng Trung ương ở Diên An đã xin trở về Tổ quốc. Được lãnh đạo hai Đảng chấp thuận, ông rời Trung Quốc, qua Trùng Khánh rồi trở về Hà Nội. Để giữ bí mật, ông sử dụng tên mới là Nguyễn Sơn.

Trở về Việt Nam trong thời điểm đất nước vừa giành được độc lập nhưng phải đối mặt với cuộc chiến tranh xâm lược của thực dân Pháp, Nguyễn Sơn nhanh chóng được giao nhiều nhiệm vụ quan trọng. Ông từng giữ cương vị Chủ tịch Ủy ban Kháng chiến miền Nam Việt Nam, Tham mưu trưởng Bộ Quốc phòng, Tư lệnh kiêm Chính ủy Liên khu 4 và đảm nhiệm nhiều trọng trách trong xây dựng lực lượng vũ trang.

Trong quá trình công tác tại Việt Nam, đồng chí Nguyễn Sơn đặc biệt chú trọng xây dựng lực lượng, huấn luyện bộ đội và đào tạo cán bộ. Tại Liên khu 4, ông đưa ra nhiều phương pháp huấn luyện gắn với thực tiễn chiến đấu, trong đó có mô hình “Đại đội tập”. Ông cũng tổ chức các trường quân sự, mở lớp đào tạo và biên soạn tài liệu phục vụ công tác huấn luyện, góp phần xây dựng lực lượng vũ trang từng bước tiến tới chính quy.

Đồng chí Nguyễn Sơn còn dành sự quan tâm đặc biệt cho văn hóa, văn nghệ. Với vốn hiểu biết sâu rộng về văn học, nghệ thuật và khả năng diễn đạt, ông đã tổ chức nhiều hoạt động văn hóa tại Liên khu 4, thành lập các đoàn văn công, mở lớp văn hóa kháng chiến, tổ chức báo chí và tạo điều kiện để nhiều văn nghệ sĩ tham gia hoạt động phục vụ kháng chiến. Trong số những văn nghệ sĩ từng công tác tại Liên khu 4 có Đặng Thai Mai, Hữu Loan, Hoàng Trung Thông, Trần Hữu Thung, Minh Huệ, Sĩ Ngọc.

Trở thành “lưỡng quốc tướng quân” huyền thoại

Ngày 20/1/1948, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký Sắc lệnh số 111/SL phong quân hàm cấp tướng cho một số cán bộ lãnh đạo, chỉ huy quân đội. Trong đợt phong quân hàm đầu tiên của Quân đội nhân dân Việt Nam, đồng chí Nguyễn Sơn được phong quân hàm Thiếu tướng, giữ cương vị Chỉ huy Quân sự Liên khu 4.

Chủ tịch Hồ Chí Minh, người từng có thời gian làm việc và hiểu rõ Nguyễn Sơn, gửi tặng ông một tấm thiệp với bốn câu: “Đảm dục đại, Tâm dục tế, Trí dục viên, Hạnh dục phương”, được dịch nghĩa là: “Gan cần lớn, tâm cần tinh tế, trí vẹn toàn, hạnh phải thẳng ngay”. Lễ thụ phong Thiếu tướng Nguyễn Sơn được tổ chức trọng thể tại Liên khu 4.

Cuối năm 1949, Nguyễn Sơn rời Liên khu 4 ra Việt Bắc công tác.

Năm 1950, theo thỏa thuận giữa Chính phủ Việt Nam và Chính phủ Trung Quốc, ông trở lại Trung Quốc. Tại đây, với tên Hồng Thủy, ông tiếp tục đảm nhiệm nhiều nhiệm vụ trong Quân Giải phóng nhân dân Trung Quốc, trong đó có Cục phó Cục Điều lệnh thuộc Tổng cục Quân huấn và công tác tại Tạp chí Huấn luyện chiến đấu.

Ngày 27/9/1955, Nhà nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa phong quân hàm Thiếu tướng cho Hồng Thủy. Ông đồng thời được trao Huân chương Bát nhất, Huân chương Độc lập và Huân chương Giải phóng hạng Nhất.

Việc một người nước ngoài được phong quân hàm tướng trong Quân Giải phóng nhân dân Trung Quốc là trường hợp đặc biệt trong lịch sử Trung Quốc, thể hiện sự ghi nhận đối với những đóng góp của Hồng Thủy cho cách mạng và sự nghiệp giải phóng của nhân dân Trung Quốc.

Nguyễn Sơn trở thành vị tướng duy nhất trong lịch sử được phong quân hàm Thiếu tướng ở cả Việt Nam và Trung Quốc. Tại Việt Nam, ông là Thiếu tướng Nguyễn Sơn. Tại Trung Quốc, ông là Thiếu tướng Hồng Thủy. Hai tên gọi gắn với hai chặng đường cách mạng nhưng cùng thuộc về một con người đã dành phần lớn cuộc đời mình cho sự nghiệp cách mạng của hai dân tộc.

Năm 1956, Hồng Thủy lâm bệnh nặng và mong muốn được trở về Việt Nam. Được lãnh đạo hai nước đồng ý, ngày 27/9/1956, ông rời Bắc Kinh về nước trên một chuyến tàu đặc biệt. Buổi tiễn ông tại sân ga Tiền Môn có Nguyên soái Diệp Kiếm Anh, Bành Đức Hoài cùng nhiều tướng lĩnh, cán bộ ngoại giao và đông đảo người dân. Khi về đến Hà Nội, Nguyễn Sơn được Đại tướng Võ Nguyên Giáp cùng nhiều tướng lĩnh, đồng đội đón tại sân ga và được Chủ tịch Hồ Chí Minh tiếp.

Ngày 21/10/1956, tại Hà Nội, Thiếu tướng Nguyễn Sơn qua đời, hưởng thọ 48 tuổi. Sự ra đi của ông để lại niềm tiếc thương đối với cán bộ, chiến sĩ và nhân dân Việt Nam cũng như những người đồng chí, đồng đội từng cùng ông chiến đấu và công tác tại Trung Quốc.

Bài viết sử dụng thông tin tham khảo từ các nguồn:

- “Lưỡng quốc tướng quân" Nguyễn Sơn, vị tướng đa tài - Báo Quân đội Nhân dân

- “Lưỡng quốc tướng quân” Nguyễn Sơn – cuộc đời huyền thoại của vị tướng được cả Việt Nam và Trung Quốc ghi công - Báo Dân Việt

- Tướng Nguyễn Sơn và cuộc Vạn lý trường chinh 7.200 ngày trên đất Trung Quốc - Tác giả Hà Thu (Nguyên Trưởng CQTT TTXVN tại Bắc Kinh nhiệm kỳ 2013 - 2016) - Chuyên trang Nhân vật - Sự kiện - TTXVN