Viện trưởng VINATOM: Không thể phát triển điện hạt nhân bằng tư duy nóng vội

Phát biểu tại hội thảo “Điện hạt nhân quy mô nhỏ: Giải pháp chiến lược cho an ninh năng lượng Việt Nam” do Viện Năng lượng Nguyên tử Việt Nam phối hợp với Tạp chí Kinh tế Việt Nam/VnEconomy tổ chức sáng 11/5 tại Hà Nội, TS. Trần Chí Thành, Viện trưởng VINATOM, cho rằng điện hạt nhân hiện không chỉ được nhìn dưới góc độ giảm phát thải mà còn gắn trực tiếp với yêu cầu bảo đảm an ninh năng lượng và ổn định kinh tế vĩ mô trong dài hạn.

Theo TS. Trần Chí Thành, thị trường năng lượng toàn cầu đang bước vào giai đoạn biến động khó lường, buộc nhiều quốc gia phải xem xét lại chiến lược phát triển nguồn điện nền. Trong bối cảnh đó, điện hạt nhân có ưu thế lớn nhờ khả năng vận hành ổn định và chủ động về nhiên liệu.

“Khác với nhiên liệu hóa thạch phụ thuộc nhiều vào chuỗi cung ứng ngắn hạn và biến động giá quốc tế, nhiên liệu hạt nhân có thể được dự trữ trong thời gian dài, giúp giảm rủi ro đứt gãy nguồn cung”, ông Thành nhấn mạnh.

Theo lãnh đạo VINATOM, cùng với xu hướng chuyển dịch năng lượng và mục tiêu phát thải ròng bằng 0 (Net Zero), nhiều quốc gia đang đưa điện hạt nhân trở lại trong chiến lược phát triển năng lượng. Dự báo đến năm 2050, công suất điện hạt nhân toàn cầu có thể tăng gấp đôi hiện nay, trong đó nổi bật là sự xuất hiện của các công nghệ thế hệ mới với tiêu chuẩn an toàn cao hơn sau sự cố Fukushima.

Đáng chú ý, lò phản ứng mô-đun nhỏ SMR đang trở thành xu hướng được nhiều quốc gia quan tâm nhờ ưu thế về quy mô linh hoạt, thời gian xây dựng ngắn hơn và khả năng triển khai đa dạng hơn so với nhà máy điện hạt nhân truyền thống.

“Điện hạt nhân mô-đun nhỏ SMR là một trong những công nghệ đang trở thành xu thế và đã bắt đầu được triển khai trong khu vực”, TS. Trần Chí Thành nhận định.

Ngoài SMR, ông cũng đề cập đến công nghệ Micro Modular Reactor (MMR) – lò phản ứng siêu nhỏ công suất dưới 10 MWe – hiện đang được nghiên cứu cho nhiều ứng dụng chuyên biệt tại một số quốc gia phát triển.

Liên quan đến chương trình điện hạt nhân trong nước, Viện trưởng VINATOM cho biết Việt Nam đã có bước tiến đáng chú ý sau khi Hiệp định liên Chính phủ về phát triển điện hạt nhân được ký kết trong chuyến thăm Liên bang Nga của Thủ tướng Phạm Minh Chính hồi tháng 3/2026.

Theo đó, Việt Nam dự kiến triển khai công nghệ lò VVER với hai tổ máy công suất lớn và đang trong quá trình trình Quốc hội phê chuẩn. Tuy nhiên, TS. Trần Chí Thành cho rằng đây mới chỉ là giai đoạn khởi đầu và phía trước vẫn còn rất nhiều công việc phải thực hiện, đặc biệt là cập nhật hồ sơ địa điểm và các dữ liệu địa chất, địa vật lý phục vụ đánh giá an toàn hạt nhân.

“Nhiều số liệu cũ hiện đã quá thời hạn sử dụng cho đánh giá an toàn nên phải khảo sát, cập nhật lại toàn bộ”, ông nói.

Song song với chương trình điện hạt nhân quy mô lớn, Việt Nam cũng đã bắt đầu nghiên cứu về SMR. Dù chưa có chương trình quốc gia riêng cho công nghệ này, định hướng phát triển điện hạt nhân quy mô linh hoạt đã được đề cập trong nhiều văn kiện chiến lược quan trọng của Đảng và Nhà nước.

Theo TS. Trần Chí Thành, một trong những thách thức lớn nhất hiện nay là SMR vẫn đang ở giai đoạn đầu thương mại hóa. Trên thế giới hiện có khoảng 100 thiết kế SMR được đề xuất, nhưng số lượng dự án thực sự đi vào vận hành còn hạn chế.

Ông dẫn ví dụ Trung Quốc đã vận hành một số mô hình khoảng 200 MW, Canada đang triển khai dự án BWRX-300 của GE Hitachi từ năm 2025 và dự kiến vận hành vào năm 2029, trong khi Mỹ cũng đang thử nghiệm nhiều mô hình mới.

Tuy nhiên, lãnh đạo VINATOM cảnh báo nhiều công nghệ thế hệ IV như lò muối nóng chảy hay lò chì kim loại lỏng vẫn còn rất mới và cần được kiểm chứng đầy đủ trong thực tế vận hành thương mại.

Bên cạnh công nghệ, chi phí và nhiên liệu cũng là những bài toán lớn đối với SMR. Theo ông Thành, giá thành điện của SMR hiện có thể cao gấp đôi so với các lò công suất lớn truyền thống. Ngoài ra, nhiều thiết kế SMR sử dụng nhiên liệu độ làm giàu cao (HALEU) hoặc các loại nhiên liệu đặc biệt chưa phổ biến trên thị trường.

“Nếu xây lò mà không bảo đảm được nguồn nhiên liệu thì sẽ đối mặt với rủi ro”, ông cảnh báo.

Đặc biệt, TS. Trần Chí Thành nhấn mạnh yếu tố quan trọng nhất của ngành điện hạt nhân không nằm ở tốc độ phát triển công nghệ mà là văn hóa an toàn.

“Những người thực sự làm việc trong môi trường hạt nhân mới hiểu rằng an toàn là số một, không có ngoại lệ”, ông nói.

Theo Viện trưởng VINATOM, Việt Nam cần tập trung nguồn lực và nhân lực thay vì phát triển dàn trải, đồng thời tăng cường hợp tác quốc tế với các đối tác như Nga, Nhật Bản hay Canada để từng bước tiếp cận công nghệ, xây dựng năng lực nội tại trước khi hướng tới mục tiêu làm chủ hoàn toàn các công nghệ hạt nhân tiên tiến trong tương lai.