Việt Nam có loài cây 'vương giả', từng chỉ trồng ở nơi quyền quý, gắn với huyền thoại 'dẫn phượng hoàng'

Loài cây “vương giả chi hoa”

Ngô đồng có tên khoa học là Firmiana (SP), còn được gọi là cây tơ đồng, trôm đơn... Đây là loài cây thân gỗ cao lớn, khi trưởng thành có thể đạt chiều cao từ 16-18m. Thân cây thẳng, dáng vươn cao thanh thoát, nổi bật giữa thảm thực vật xung quanh.

Ngô đồng không chỉ đơn thuần là một loài cây rừng mà còn mang ý nghĩa biểu tượng sâu sắc trong văn hóa phương Đông. Theo nhiều sử liệu, dưới thời vua Minh Mạng, ngô đồng được đưa từ Quảng Đông (Trung Quốc) về trồng ở hai bên góc điện Cần Chánh, Đại Nội Huế.

Trước đây, loài cây này chủ yếu xuất hiện ở những không gian quyền quý như Hoàng thành Huế hay các lăng tẩm vua triều Nguyễn. Dưới triều Nguyễn, hình ảnh ngô đồng còn được chạm khắc trên Nhân Đỉnh - một trong Cửu Đỉnh đặt tại Thế Miếu - biểu trưng cho sự trường tồn và uy quyền của vương triều.

Trong quan niệm Á Đông, ngô đồng còn gắn liền với chim phượng hoàng - linh điểu chỉ xuất hiện khi thiên hạ thái bình, lòng người an hòa. Người xưa tin rằng phượng hoàng chỉ đậu trên cây ngô đồng, vì thế mới có câu “trồng cây ngô đồng, dẫn phượng hoàng tới”. Từ ý nghĩa cao quý ấy, ngô đồng được xem là loài cây “vương giả chi hoa”.

Dù từng gắn liền với không gian cung đình nhưng thực tế ngô đồng còn phân bố tự nhiên ở nhiều vùng rừng núi trên cả nước. Theo các nhà nghiên cứu văn hóa Huế, cây đạt đến vẻ đẹp rực rỡ nhất vào mùa hoa, từ khoảng tháng 3 đến tháng 5 hằng năm. Khi ấy, cây gần như trút hết lá, để lộ những chùm hoa nhỏ li ti kết dày trên cành. Sắc hoa ban đầu tím nhạt rồi chuyển dần sang hồng pha tím dịu dàng. Nhìn từ xa, cả tán cây như một vòm mây hoa bồng bềnh, làm bừng sáng không gian cổ kính.

Nhiều người còn liên tưởng những chùm hoa ấy như chiếc đuôi phượng hoàng đang xòe rộng giữa trời, thanh tao nhưng vẫn đầy khí chất. Trong khoảnh khắc ấy, ngô đồng không còn chỉ là một loài thực vật giữa đại ngàn mà trở thành điểm giao thoa giữa thiên nhiên và chiều sâu văn hóa, giữa cái hữu hình của đất trời và những lớp trầm tích tín ngưỡng đã lắng đọng qua bao thế kỷ.

Không chỉ mang giá trị văn hóa, ngô đồng còn gây ấn tượng bởi sức sống mạnh mẽ. Đây là loài cây ưa môi trường khô cằn, đất mỏng, thường bám rễ vào các sườn núi đá cheo leo. Trong điều kiện khắc nghiệt ấy, thân cây vẫn vươn thẳng, vượt lên tầng cây thấp để đón ánh nắng đầu ngày. Có lẽ chính khả năng sinh tồn bền bỉ ấy đã tạo nên vẻ đẹp riêng của ngô đồng: kiêu hãnh nhưng không phô trương, lặng lẽ mà đầy nội lực.

Ngày nay, Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế đã thực hiện việc nhân giống và bảo tồn ngô đồng nhằm gìn giữ loài cây từng gắn bó với không gian cung đình.

Ngô đồng rực rỡ giữa đại ngàn Trường Sơn

Tháng 4/2025, quần thể cây ngô đồng được ghi nhận nở rộ trên các dãy núi đá vôi thuộc tỉnh Quảng Trị. Tại khu vực do Ban quản lý Rừng đặc dụng tỉnh quản lý, hàng chục cây đồng loạt bung hoa, tạo nên sắc hồng nổi bật giữa nền xanh thẳm của núi rừng Trường Sơn.

Quần thể ngô đồng phân bố rải rác trên các dãy núi đá vôi thuộc địa bàn Hướng Việt, Hướng Lập, Hướng Sơn và Đakrông, Tà Long... Kết quả thống kê ban đầu ghi nhận hàng chục cây trưởng thành với đường kính thân dao động từ 20-60cm đang trong giai đoạn ra hoa. Ngoài ra, số lượng lớn cây non mọc tự nhiên trên các lèn đá cho thấy khả năng tái sinh và thích nghi tốt của loài trong điều kiện khắc nghiệt.

Theo khảo sát thực tế, nơi tập trung nhiều cây ngô đồng nhất là dãy núi đá vôi dọc tuyến Đường Hồ Chí Minh nhánh Tây, đoạn qua Tà Long, Đakrông. Trên những vách đá dựng đứng, các thân cây cao vút vươn mình giữa nắng gió, điểm xuyết những chùm hoa hồng nhạt, tạo nên khung cảnh vừa hoang sơ vừa giàu chất thơ.

Không chỉ có giá trị sinh học, quần thể ngô đồng tại đây còn được đánh giá cao về nguồn gen và giá trị cảnh quan. Mỗi độ hoa nở, sắc hồng phủ lên sườn núi đá vôi tạo thành điểm nhấn thị giác độc đáo giữa đại ngàn Trường Sơn, mở ra tiềm năng phát triển du lịch sinh thái gắn với bảo tồn thiên nhiên.

Hiện Ban quản lý Rừng đặc dụng tỉnh Quảng Trị đang xây dựng kế hoạch khảo sát, mở rộng nghiên cứu phạm vi phân bố của ngô đồng trên diện rộng, làm cơ sở cho công tác bảo vệ và phát huy giá trị của quần thể “vương giả chi hoa” trong thời gian tới.