Việt Nam có ngôi làng ngầm 3 tầng nằm sâu 23m dưới lòng đất, từng là nơi chào đời của 17 em bé

Vịnh Mốc vốn là một làng quê yên bình thuộc xã Cửa Tùng, tỉnh Quảng Trị, nổi bật với những cánh đồng lúa, vùng đất đỏ bazan, bãi biển và những hàng tre xanh trải dài. Tuy nhiên, sau Hiệp định Geneva năm 1954, khi đất nước tạm thời bị chia cắt tại khu vực sông Bến Hải, vùng đất này trở thành một trong những điểm nóng của chiến tranh, liên tục hứng chịu các đợt oanh kích dữ dội.

Trước tình cảnh đó, thay vì rời bỏ quê hương, người dân Vịnh Mốc đã lựa chọn một giải pháp đặc biệt: đưa cả cuộc sống xuống lòng đất. Từ những hầm trú ẩn đơn sơ ban đầu, một hệ thống địa đạo quy mô lớn dần hình thành, trở thành nơi sinh sống, chiến đấu và bảo đảm hậu cần trong suốt những năm tháng chiến tranh.

Theo thông tin tại Bảo tàng Di tích địa đạo Vịnh Mốc, ý tưởng xây dựng hệ thống hầm ngầm được đề xuất từ năm 1963. Công trình chính thức khởi công năm 1965 dưới sự chỉ đạo của ông Lê Xuân Vy, khi đó là Đồn trưởng Đồn Công an vũ trang 140, và hoàn thành sau khoảng hai năm thi công.

Lấy cảm hứng từ hệ thống địa đạo Củ Chi, nhưng địa đạo Vịnh Mốc được xây dựng theo một hướng khác biệt. Nếu địa đạo Củ Chi chủ yếu phục vụ hoạt động tác chiến với mạng lưới đường hầm nhỏ kết nối các căn phòng, thì Vịnh Mốc được quy hoạch như một ngôi làng hoàn chỉnh dưới lòng đất, nơi người dân có thể cư trú, sinh hoạt và duy trì cuộc sống trong thời gian dài.

Một trong những điều kiện thuận lợi để xây dựng công trình là đặc điểm địa chất của khu vực. Đất bazan tại Vịnh Mốc có độ cứng tương đối cao, giúp hạn chế nguy cơ sụt lở, nhưng vẫn đủ mềm để người dân đào bằng những công cụ thô sơ. Nhờ kinh nghiệm đào hầm trú ẩn từ trước, người dân địa phương đã từng bước tạo nên một công trình ngầm có kết cấu phức tạp, đáp ứng đồng thời yêu cầu phòng tránh bom đạn và sinh hoạt lâu dài.

Hệ thống địa đạo có tổng chiều dài đường hầm chính hơn 1 km, với toàn bộ mạng lưới được giới thiệu dài khoảng 1,6 km, gồm ba tầng nằm ở độ sâu khoảng 15–23 m dưới mặt đất. Trong đó, hai tầng trên chủ yếu phục vụ nhu cầu cư trú và sinh hoạt, còn tầng sâu nhất được sử dụng để dự trữ lương thực, cất giấu vũ khí và phục vụ hoạt động tiếp tế cho đảo Cồn Cỏ cùng chiến trường miền Nam.

Để tăng khả năng chống chịu trước các trận oanh kích, những đường hầm được đào theo hình zíc zắc nhằm hạn chế tác động của sóng xung kích. Trần hầm có dạng vòm, kết hợp với lớp đất dày phía trên, góp phần bảo vệ không gian bên trong trước sức công phá của bom đạn.

Đáng chú ý, dọc hai bên đường hầm được khoét sâu thành 86 ô nhỏ, mỗi ô rộng khoảng 2 m², đóng vai trò như những căn hộ gia đình. Dù diện tích hạn chế, mỗi không gian như vậy vẫn có thể bố trí chỗ nghỉ cho 3–5 người. Trong những năm chiến tranh, có thời điểm hơn 1.200 người cùng trú ẩn và sinh sống trong hệ thống địa đạo.

Không chỉ có các khu vực cư trú, Vịnh Mốc còn được bố trí nhiều công trình phục vụ đời sống thường ngày. Bên trong có 3 giếng nước ngọt, hội trường sức chứa khoảng 50 người, bảng tin, nhà hộ sinh, phòng phẫu thuật, bếp nấu ăn, nhà tắm, nhà vệ sinh và cả những hầm chuyên dụng để tránh bom khoan.

Đặc biệt, toàn bộ hệ thống có 13 cửa ra vào, gồm 7 cửa hướng ra biển và 6 cửa thông lên đồi. Các cửa hầm vừa phục vụ việc đi lại, thông gió, thoát hiểm, vừa giữ vai trò quan trọng trong hoạt động vận chuyển lương thực, vũ khí và tiếp tế bí mật ra đảo Cồn Cỏ.

Bên cạnh đó, hệ thống thông gió được bố trí hợp lý để tạo dòng lưu thông không khí tự nhiên, giúp duy trì điều kiện sinh hoạt trong không gian khép kín dưới lòng đất. So với địa đạo Củ Chi, các hành lang tại Vịnh Mốc tương đối rộng, dù chiều cao trần hầm vẫn hạn chế, khiến nhiều người phải cúi mình khi di chuyển.

Cuộc sống dưới lòng đất cũng đặt ra không ít thách thức. Trong những năm chiến tranh, ánh sáng chủ yếu đến từ những chiếc đèn dầu leo lét. Người dân thường phải di chuyển trong điều kiện thiếu sáng để bảo đảm an toàn và hạn chế nguy cơ bị phát hiện.

Việc nấu nướng cũng được thực hiện bằng bếp Hoàng Cầm, loại bếp có hệ thống dẫn khói ngầm giúp làm nguội, phân tán khói trước khi thoát ra ngoài qua các lỗ thông hơi được ngụy trang. Nhờ đó, người dân có thể chuẩn bị bữa ăn mà hạn chế để lộ vị trí trú ẩn.

Không chỉ là nơi tránh bom đạn, địa đạo Vịnh Mốc còn chứng kiến những khoảnh khắc đặc biệt của sự sống giữa chiến tranh. Theo thông tin từ các hướng dẫn viên, ít nhất 17 em bé đã chào đời ngay trong lòng địa đạo. Những đứa trẻ được sinh ra trong điều kiện thiếu thốn, giữa tiếng bom đạn trên mặt đất, trở thành minh chứng xúc động cho sức sống bền bỉ của người dân nơi đây.

Hơn nửa thế kỷ trôi qua, địa đạo Vịnh Mốc vẫn được bảo tồn như một công trình lịch sử đặc biệt. Ngày nay, hệ thống đường hầm đã được lắp đặt đèn điện, tạo điều kiện thuận lợi để du khách tham quan, tìm hiểu về đời sống của người dân trong thời chiến.

Địa đạo Vịnh Mốc hiện là một trong những điểm đến lịch sử nổi tiếng của tỉnh Quảng Trị, thường xuất hiện trong các hành trình khám phá những địa danh như cầu Hiền Lương, Khe Sanh và nhà thờ Long Hưng.

Không chỉ thu hút du khách trong nước, công trình còn được truyền thông quốc tế chú ý. CNN từng giới thiệu Vịnh Mốc như một ngôi làng dưới lòng đất, trong khi tạp chí du lịch Lonely Planet đưa địa đạo này vào danh sách 15 điểm đến và trải nghiệm hấp dẫn nhất Việt Nam năm 2025.

Từ một công trình được đào bằng những công cụ thô sơ giữa chiến tranh, địa đạo Vịnh Mốc ngày nay trở thành biểu tượng cho ý chí sinh tồn, tinh thần kiên cường và khả năng sáng tạo của người Việt. Đằng sau những đường hầm sâu hàng chục mét không chỉ là câu chuyện về một công trình quân sự đặc biệt, mà còn là ký ức về cả một cộng đồng đã duy trì cuộc sống và nuôi dưỡng những thế hệ mới ngay giữa lòng đất.