Vonfram, đất hiếm - cuộc chơi kim loại chiến lược và cơ hội cho doanh nghiệp Việt Nam

Có những tài nguyên tạo ra dòng tiền. Và có những tài nguyên tạo ra vị thế.

Nếu dầu khí là câu chuyện của năng lượng, thì kim loại hiếm là câu chuyện của quyền lực công nghệ. Vonfram và đất hiếm thuộc nhóm thứ hai. Chúng không tạo ra những cơn sóng đầu cơ ngắn hạn, không xuất hiện dày đặc trên bảng giá mỗi ngày. Nhưng trong âm thầm, những kim loại này đang định hình chuỗi cung ứng toàn cầu – từ bán dẫn, pin xe điện, năng lượng tái tạo cho tới công nghiệp quốc phòng.

Khi thế giới bước vào giai đoạn tái cấu trúc chuỗi cung ứng, câu hỏi không còn là “ai có tài nguyên”, mà là “ai kiểm soát được phần giá trị cao nhất trong chuỗi”. Trong bức tranh đó, Việt Nam không đứng ngoài. Việt Nam sở hữu các mỏ vonfram và đất hiếm có quy mô đáng kể.

Nhưng sở hữu chỉ là điểm khởi đầu. Vấn đề cốt lõi là: Việt Nam đang đứng ở tầng nào của chuỗi giá trị – và phần giá trị thực sự đang thuộc về ai?

Nơi giá trị bắt đầu

Trong mọi cuộc chơi khoáng sản, tài nguyên là điều kiện cần. Nhưng với kim loại chiến lược, trữ lượng là tấm vé bước vào bản đồ chuỗi cung ứng toàn cầu.

Vonfram: Lợi thế rõ ràng và đã được khai thác

Việt Nam nằm trong nhóm quốc gia có trữ lượng vonfram lớn nhất thế giới ngoài Trung Quốc và thuộc nhóm ba nước dẫn đầu toàn cầu về tài nguyên này. Phần lớn nguồn vonfram của Việt Nam tập trung tại mỏ Núi Pháo (Thái Nguyên) – dự án đã vượt qua giai đoạn “tiềm năng” để trở thành tổ hợp khai thác và chế biến quy mô công nghiệp.

CTCP Masan High-Tech Materials (MSR) hiện là đơn vị vận hành chính. Năm 2025, riêng mảng vonfram mang về 4.458 tỷ đồng doanh thu, tăng 33% so với năm trước. Tài nguyên ở đây không còn nằm dưới lòng đất, mà đã trở thành sản phẩm thương mại.

Trong bối cảnh Trung Quốc kiểm soát phần lớn nguồn cung toàn cầu, sự tồn tại của một nguồn cung ổn định ngoài Trung Quốc mang ý nghĩa chiến lược. Tuy nhiên, “nguồn thay thế” không đồng nghĩa với “mắt xích quyền lực”.

Vonfram vẫn là thị trường tập trung cao, phụ thuộc vào nhu cầu công nghiệp nặng và quốc phòng. Nếu không tiếp tục nâng cấp công nghệ và mở rộng thị trường chế biến sâu, lợi thế của Việt Nam có thể dừng lại ở vai trò cung ứng bổ sung.

Đất hiếm: Trữ lượng lớn nhưng còn là tiềm năng

Nếu vonfram đã bước qua giai đoạn chứng minh năng lực khai thác, thì đất hiếm của Việt Nam vẫn đang ở trạng thái tiềm năng nhiều hơn là hiện thực hóa.

Với trữ lượng ước tính khoảng 22 triệu tấn, Việt Nam được xếp vào nhóm quốc gia có trữ lượng đất hiếm lớn nhất thế giới. Các mỏ như Đông Pao, Bắc Nậm Xe, Nam Nậm Xe hay Yên Phú đều có quy mô đáng kể.

Nhưng đất hiếm không giống các khoáng sản truyền thống. Khai thác chỉ là bước đầu; tách chiết và tinh luyện mới là nơi giá trị được tạo ra – và cũng là khâu khó nhất. Công nghệ tinh luyện hiện vẫn tập trung chủ yếu tại Trung Quốc, đòi hỏi vốn lớn, quy trình hóa học phức tạp và tiêu chuẩn môi trường nghiêm ngặt.

Vì vậy, câu hỏi không phải là “Việt Nam có bao nhiêu tấn đất hiếm”, mà là “bao nhiêu phần có thể được tinh luyện theo tiêu chuẩn toàn cầu và tham gia vào chuỗi ứng dụng công nghệ cao toàn cầu”.

Nơi giá trị được giữ lại

Trong chuỗi kim loại chiến lược, phần giá trị lớn nhất không nằm ở quặng thô, mà ở khâu tinh luyện và sản phẩm trung gian.

Với vonfram, Việt Nam đã tiến một bước quan trọng. Tại Núi Pháo, không chỉ khai thác quặng mà còn sản xuất APT – nguyên liệu đầu vào cho hợp kim cứng và cơ khí chính xác. Việc gia tăng sản lượng chế biến sâu cho thấy Việt Nam đã bước lên một tầng giá trị cao hơn so với xuất khẩu thô.

Các chỉ số vận hành gần đây cho thấy hiệu quả đang được cải thiện: Tỷ lệ thu hồi florit tại mỏ Núi Pháo trong quý IV/2025 đạt 65,5%, biên lợi nhuận được củng cố, và sản lượng chế biến sâu tăng so với bình quân các quý trước. Đây không chỉ là câu chuyện tài nguyên, mà là câu chuyện tối ưu hóa công nghệ và quản trị vận hành.

Ngược lại, đất hiếm vẫn đang ở vạch xuất phát. Khai thác chưa đủ để tạo lợi thế. Khi công nghệ tinh luyện vẫn phụ thuộc vào một số trung tâm toàn cầu, việc thiếu năng lực chế biến sâu khiến Việt Nam chưa thể giữ lại phần giá trị lớn nhất của chuỗi.

Nơi tài nguyên trở thành vị thế

Vonfram và đất hiếm không chỉ là khoáng sản, mà là nền tảng của các ngành công nghiệp chiến lược.

Vonfram được sử dụng trong hợp kim siêu cứng, công cụ cắt gọt chính xác, linh kiện chịu nhiệt và ứng dụng quốc phòng. Đất hiếm là thành phần thiết yếu trong nam châm vĩnh cửu – yếu tố không thể thiếu trong động cơ xe điện và tua-bin gió.

Trong kỷ nguyên chuyển dịch năng lượng và điện khí hóa, nhu cầu đối với các nguyên tố này dự kiến sẽ tiếp tục tăng. Nhưng giá trị lớn nhất không nằm ở mỏ, mà nằm ở các nhà máy sản xuất linh kiện, vật liệu và thiết bị công nghệ cao.

Hiện Việt Nam chưa phải là trung tâm sản xuất nam châm vĩnh cửu hay vật liệu pin quy mô lớn. Điều đó đồng nghĩa với việc dù sở hữu tài nguyên và từng bước nâng cao chế biến, Việt Nam vẫn đứng ở nửa dưới của chuỗi giá trị toàn cầu.

Tuy nhiên, cơ hội không nằm ở việc làm tất cả. Trong bối cảnh các tập đoàn quốc tế tìm kiếm điểm đến ổn định ngoài Trung Quốc, Việt Nam có thể trở thành mắt xích trung gian – nơi kết nối tài nguyên với sản xuất khu vực, nếu đi đúng chiến lược.

Về chiến lược, tùy loại tài nguyên sở hữu, các quốc gia có những tính toán riêng.

Ai sẽ nắm lợi thế?

Trong bức tranh kim loại chiến lược, không phải doanh nghiệp sở hữu mỏ nào cũng có lợi thế dài hạn. Lợi thế nằm ở khả năng đi sâu vào chế biến và tham gia vào tầng giá trị cao hơn.

Với vonfram, Masan High-Tech Materials là doanh nghiệp hiếm hoi đã đầu tư vào chế biến sâu trước khi câu chuyện kim loại chiến lược trở thành xu hướng. Lợi thế của họ không chỉ nằm ở trữ lượng, mà ở năng lực vận hành và hệ thống khách hàng toàn cầu đã được thiết lập.

Ở chiều đất hiếm, cơ hội vẫn còn ở phía trước. Khi năng lực tinh luyện công nghiệp chưa hình thành rõ nét, lợi thế tài nguyên vẫn chưa chuyển hóa thành lợi thế doanh nghiệp cụ thể.

Nhìn rộng hơn, cơ hội dài hạn có thể không chỉ nằm ở khai thác, mà ở các doanh nghiệp vật liệu, hóa chất và công nghiệp phụ trợ – những mắt xích có khả năng giữ lại phần giá trị gia tăng cao hơn khi chuỗi sản xuất được hình thành đầy đủ.

Kim loại hiếm vì vậy không đơn thuần là câu chuyện tài nguyên. Đó là câu chuyện về vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Trong kỷ nguyên công nghệ, trữ lượng không quyết định quyền lực. Tầng giá trị mà một quốc gia và doanh nghiệp kiểm soát mới quyết định phần lợi ích họ thực sự giữ lại.

Kim loại hiếm vì vậy không phải là câu chuyện của một mỏ, hay một doanh nghiệp đơn lẻ. Đó là câu chuyện của vị thế trong chuỗi giá trị. Doanh nghiệp nào đứng đúng tầng giá trị – nơi giữ lại được phần giá trị gia tăng cao hơn – mới thực sự có lợi thế dài hạn.