Xuất khẩu thứ vô hình mang về nhiều tiền hơn cả hàng hóa, Trung Quốc mở cuộc chơi mới khiến Mỹ phải dè chừng

Không quốc gia nào trên thế giới xuất khẩu hàng hóa nhiều như Trung Quốc. Nhưng sau khi đã chinh phục thương mại hàng hóa toàn cầu, nước này hiện cũng đang nhanh chóng thăng hạng trên bản đồ quốc tế với tư cách là một trong những nước xuất khẩu dịch vụ thâm dụng tri thức hàng đầu.

Theo Financial Times, mặt trận thương mại mới của Trung Quốc với thế giới là xuất khẩu các dịch vụ như công nghệ thông tin và truyền thông, quản lý xây dựng, dịch vụ kỹ thuật, phân tích dữ liệu, nghiên cứu và phát triển. Ở mức độ thấp hơn là dịch vụ tài chính và quyền sở hữu trí tuệ.

Dựa trên dữ liệu của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), Trung Quốc hiện đã đứng thứ 6 thế giới về xuất khẩu dịch vụ được cung cấp bằng phương thức số, tăng mạnh từ vị trí thứ 17 vào năm 2005.

Dịch vụ vượt nhiều mặt hàng truyền thống

Hiện nay, Trung Quốc thu về từ xuất khẩu dịch vụ ICT nhiều hơn cả các mặt hàng xuất khẩu truyền thống như đồ chơi và giày dép.

Cụ thể, xuất khẩu dịch vụ ICT đạt 100 tỷ USD trong năm 2024, cao hơn kim ngạch xuất khẩu đồ chơi 82 tỷ USD và giày dép 51 tỷ USD. Xuất khẩu nhóm “các dịch vụ kinh doanh khác” - gồm dịch vụ tư vấn, nghiên cứu và phát triển, cùng các hoạt động liên quan đến kỹ thuật - đạt tổng cộng 113 tỷ USD trong năm 2024, vượt xa xuất khẩu sắt thép 71 tỷ USD và may mặc 85 tỷ USD. Xuất khẩu dịch vụ xây dựng trong năm 2024, ở mức 34 tỷ USD, cũng lớn hơn xuất khẩu đồ thủy tinh 25,5 tỷ USD.

Xuất khẩu dịch vụ tăng vọt phần lớn nhờ sáng kiến “Vành đai và Con đường” của Trung Quốc, chương trình đã rót hàng tỷ USD vào các dự án hạ tầng trên khắp thế giới. Điều này không chỉ thúc đẩy mạnh xuất khẩu thép, xi măng, thiết bị hạng nặng và các loại hàng hóa khác, mà còn kéo theo sự gia tăng của các dịch vụ cần thiết để duy trì hoạt động của cảng biển, đường sắt và nhà máy điện - chẳng hạn như hợp đồng quản lý vận hành, hệ thống giám sát số, đào tạo kỹ thuật, thỏa thuận bảo trì, nâng cấp phần mềm và năng lực điện toán đám mây.

Khi một tập đoàn viễn thông hàng đầu của Trung Quốc lắp đặt mạng viễn thông tại Pakistan, hoặc một gã khổng lồ công nghệ Trung Quốc xây dựng trung tâm dữ liệu tại Brazil, đó không phải là giao dịch “làm xong là kết thúc”. Theo sau là các hợp đồng dịch vụ kéo dài nhiều năm, bao gồm hỗ trợ kỹ thuật, bảo trì mạng lưới và các hoạt động liên quan.

Hàng công nghệ cao kéo theo dịch vụ tri thức

Khi Trung Quốc đi lên trên nấc thang giá trị gia tăng trong xuất khẩu xe điện, robot, drone, tấm pin mặt trời và tua-bin gió, thì xuất khẩu các dịch vụ thâm dụng tri thức cũng tăng theo. Mỗi sản phẩm này đều có mức độ số hóa cao và đi kèm với hàng loạt nhu cầu dịch vụ lặp lại thường xuyên.

Xuất khẩu xe điện đi kèm với nâng cấp phần mềm; xuất khẩu robot và drone đi kèm với xuất khẩu dịch vụ kết nối đám mây và hệ thống giám sát từ xa; còn xuất khẩu tấm pin mặt trời và tua-bin gió đi kèm với xuất khẩu dịch vụ kỹ thuật và bảo trì.

Hiện nay, AI cũng đang tham gia vào bức tranh này, đặc biệt là với những bước tiến của Trung Quốc trong AI nguồn mở. Với chi phí rẻ hơn và dễ tiếp cận hơn đối với người dùng cuối, các mô hình ngôn ngữ lớn của DeepSeek và những phiên bản AI khác của Trung Quốc đang ngày càng được đón nhận trên toàn cầu, đặc biệt tại châu Phi, Trung Đông và các thị trường mới nổi khác.

Chúng cũng ngày càng phổ biến hơn và được ứng dụng nhiều hơn tại Mỹ. Số lượt tải xuống toàn cầu đối với các mô hình AI nguồn mở từ Trung Quốc đã vượt Mỹ vào tháng 9 năm ngoái.

Tỷ lệ ứng dụng ngày càng tăng của các mô hình này đồng nghĩa với việc xuất hiện nhiều hoạt động hỗ trợ AI hơn, cũng như nhu cầu lớn hơn đối với các mặt hàng xuất khẩu thâm dụng tri thức của Trung Quốc, từ phân tích dữ liệu bảo trì dự báo cho đến quản lý hạ tầng thông minh.

Từ thâm hụt sang thặng dư dịch vụ tri thức

Xét toàn bộ những yếu tố trên, cán cân thương mại của Trung Quốc trong lĩnh vực dịch vụ thâm dụng tri thức đã chuyển từ tình trạng thâm hụt kéo dài trong phần lớn thời gian của thế kỷ này sang thặng dư, bắt đầu từ khoảng năm 2015. Thặng dư thương mại của Trung Quốc trong nhóm “các dịch vụ khác” đã vượt 80 tỷ USD trong năm 2024 - và chỉ có Mỹ, Anh và Ấn Độ đạt mức thặng dư lớn hơn trong lĩnh vực này.

Dù vậy, tổng xuất khẩu dịch vụ của Trung Quốc vẫn còn đứng sau khá xa so với thương mại hàng hóa của nước này. Trong năm 2024, tổng xuất khẩu dịch vụ chỉ tương đương 12,5% kim ngạch xuất khẩu hàng hóa. Ngoài ra, Trung Quốc vẫn đang bị thâm hụt tổng thể trong thương mại dịch vụ.

Nguyên nhân chủ yếu là mức thâm hụt lớn trong lĩnh vực du lịch, tức người Trung Quốc chi tiêu ở nước ngoài nhiều hơn số tiền du khách nước ngoài chi tiêu tại Trung Quốc, cùng với thâm hụt trong thu từ giáo dục. Trung Quốc cũng bị thâm hụt về tiền bản quyền sở hữu trí tuệ do quốc gia này vẫn là nước nhập khẩu ròng sở hữu trí tuệ.

Tuy nhiên, các nhà đầu tư nên nhìn vào bức tranh lớn hơn: thương mại của Trung Quốc đã bước sang một giai đoạn mới. Nếu lịch sử lặp lại theo cách tương tự, có thể sẽ chứng kiến thặng dư của Trung Quốc trong lĩnh vực dịch vụ thâm dụng tri thức tiếp tục gia tăng, gây sức ép lên các quốc gia khác, bao gồm cả Mỹ.