Vì sao điện hạt nhân được nhấn mạnh trong chiến lược năng lượng Việt Nam?

Chiều 15/1, Viện Nghiên cứu Chiến lược, Chính sách Công Thương (Bộ Công Thương) tổ chức Diễn đàn khoa học về xúc tiến đầu tư và chuyển giao công nghệ trong lĩnh vực năng lượng, tập trung vào điện hạt nhân – giải pháp được đánh giá có vai trò quan trọng trong bảo đảm an ninh năng lượng và phát triển bền vững của Việt Nam.

Phát biểu tại diễn đàn, ông Lã Hồng Kỳ, đại diện Văn phòng Ban Chỉ đạo Nhà nước các dự án ngành năng lượng, cho biết Quyết định 768/QĐ-TTg ngày 15/4/2025 phê duyệt điều chỉnh Quy hoạch điện VIII đã xác định định hướng khai thác tổng hòa các nguồn năng lượng, phát triển năng lượng tái tạo kết hợp nhập khẩu điện, than, khí với tỷ trọng hợp lý, đồng thời từng bước xây dựng các nhà máy điện hạt nhân.

Theo ông Kỳ, xu hướng điện hạt nhân toàn cầu đang chuyển biến tích cực, đặc biệt với sự phát triển của lò phản ứng mô-đun nhỏ (SMR) có công suất dưới 300 MW. So với các nhà máy công suất lớn, SMR có ưu thế về tiến độ, giảm vốn đầu tư ban đầu nhờ sản xuất hàng loạt và vận chuyển đến điểm lắp đặt. Các SMR đầu tiên dự kiến vận hành thương mại vào cuối thập kỷ này.

Nhiều tập đoàn công nghệ lớn như Google, Microsoft, Amazon đã tham gia sâu vào lĩnh vực điện hạt nhân nhằm đáp ứng nhu cầu điện ngày càng tăng của các trung tâm dữ liệu phục vụ phát triển trí tuệ nhân tạo.

Việc kéo dài tuổi thọ và tái khởi động các lò phản ứng cũ cũng góp phần thúc đẩy ngành điện hạt nhân toàn cầu, mở ra thêm lựa chọn công nghệ phù hợp với điều kiện tài chính của Việt Nam.

Diễn đàn nhấn mạnh, xúc tiến đầu tư và chuyển giao công nghệ điện hạt nhân không chỉ nhằm bảo đảm an ninh năng lượng mà còn hướng tới làm chủ công nghệ cao, thu hút nguồn vốn quốc tế, đào tạo nhân lực chất lượng cao, phát triển công nghiệp phụ trợ và tạo động lực tăng trưởng bền vững.

Về mô hình đầu tư, Nhà nước tiếp tục giữ vai trò chủ đạo. EVN và Petrovietnam dự kiến được giao làm chủ đầu tư các dự án điện hạt nhân Ninh Thuận 1 và Ninh Thuận 2. Chính phủ sẽ ban hành cơ chế, chính sách đặc thù về tài chính, thu xếp vốn và trình tự triển khai, đồng thời khuyến khích khu vực tư nhân tham gia nghiên cứu, đầu tư các dự án SMR với cơ chế linh hoạt.

Theo tiêu chí của Quốc hội, công nghệ được lựa chọn phải bảo đảm an toàn cao nhất, hiện đại và hiệu quả đầu tư. Hiện nay, các công nghệ điện hạt nhân thế hệ III+ như VVER-1200 (Nga), AP1000 (Mỹ), APR-1400 (Hàn Quốc), EPR (Pháp) đang được xuất khẩu rộng rãi, với thời gian vận hành từ 60-80 năm và đáp ứng đầy đủ yêu cầu an toàn sau sự cố Fukushima.

Ông Lã Hồng Kỳ cũng nêu rõ lộ trình chuyển giao công nghệ điện hạt nhân gồm bốn giai đoạn, từ vận hành - bảo trì, nội địa hóa chuỗi cung ứng, làm chủ nhiên liệu và quản lý chất thải, đến tự thiết kế và nghiên cứu các thế hệ lò mới như SMR.

Nhiều ý kiến đề xuất cần ràng buộc chặt chẽ nội dung chuyển giao công nghệ trong các hợp đồng EPC, BOT; tăng cường giám sát, sớm thành lập Trung tâm Nghiên cứu phát triển điện hạt nhân và đẩy mạnh hợp tác với Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA).

Bên cạnh điện hạt nhân, các chuyên gia cũng chia sẻ kinh nghiệm chuyển đổi năng lượng của Liên minh châu Âu (EU). Theo ông Nguyễn Văn Huân, Viện Nghiên cứu Chiến lược, Chính sách Công Thương, EU hiện có tỷ trọng năng lượng tái tạo chiếm khoảng 47% sản lượng điện năm 2024, cùng hệ thống pháp lý và cơ chế tài chính xanh, chuyển đổi công bằng hiệu quả.

Từ thực tiễn này, các chuyên gia khuyến nghị Việt Nam cần xây dựng chiến lược chuyển đổi năng lượng dài hạn, hoàn thiện thể chế, đa dạng hóa nguồn năng lượng, phát triển hạ tầng điện hiện đại và tăng cường hợp tác quốc tế.

Các ý kiến tại diễn đàn thống nhất nhận định, dù còn nhiều thách thức về vốn, pháp lý, nhân lực và sự đồng thuận xã hội, song việc triển khai thành công các dự án điện hạt nhân, đặc biệt là Ninh Thuận 1 và Ninh Thuận 2, sẽ đóng vai trò quan trọng trong bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia và thúc đẩy phát triển bền vững trong giai đoạn tới.