Nhận vài tỷ đồng tiền đền bù đất, vì sao nhiều người dân vẫn tái nghèo chỉ sau vài năm?

Đền bù đất, tái điều chỉnh đất đai và hài hòa lợi ích giữa người dân - doanh nghiệp đang trở thành bài toán lớn trong quá trình tái thiết đô thị tại Việt Nam.

Nhận tiền đền bù đất hàng tỷ đồng nhưng vẫn tái nghèo

Thực tế lịch sử đã chứng kiến không ít trường hợp người dân nhận được khoản tiền bồi thường đất đai rất lớn nhưng sau đó lại rơi vào cảnh tái nghèo chỉ sau vài năm. Nguyên nhân là do họ mất đi tư liệu sản xuất, trong khi chưa có kỹ năng quản lý tài chính và tạo sinh kế mới.

Chia sẻ về vấn đề này trong talkshow "Quy hoạch sông Hồng cần bảo đảm người dân ra nơi ở mới có cuộc sống tốt hơn", GS. Đặng Hùng Võ - nguyên Thứ trưởng Bộ Tài nguyên và Môi trường Việt Nam cho biết ông đã cảnh báo về rủi ro này từ hơn 15 năm trước, dựa trên phản ánh từ nhiều địa phương.

Theo ông, những hộ gia đình vốn chưa từng cầm trong tay quá 10 triệu đồng nhưng đột ngột nhận được vài tỷ đồng thường gặp khó khăn trong việc quản lý và sử dụng số tiền đó. Nhiều trường hợp dẫn đến chi tiêu quá mức, mua sắm xa xỉ, cờ bạc, rượu chè hoặc thất thoát tài sản do không biết cách làm kinh tế.

Để khắc phục tình trạng này, GS. Đặng Hùng Võ cho rằng cần thay đổi phương thức chi trả bồi thường theo từng giai đoạn thay vì thanh toán một lần. Đồng thời, cơ quan chức năng cần hỗ trợ người dân xây dựng sinh kế mới, hướng dẫn phát triển kinh tế bền vững như mô hình trang trại hoặc các hoạt động sản xuất phù hợp với điều kiện thực tế.

Ngay tại quê hương Gia Lâm, GS. Đặng Hùng Võ cho biết ông đã trực tiếp chứng kiến những thay đổi của nông thôn sau khi Nhà nước thu hồi đất. Mặc dù đời sống vật chất của người dân trở nên khá giả hơn khi được bồi thường khoảng 1 triệu đồng/m2 đất nông nghiệp, nhưng những giá trị tinh thần và cảnh quan đặc trưng của làng quê dần biến mất. Thay vào đó là những ngôi nhà cao tầng mọc san sát nhưng chưa được quản lý theo các tiêu chuẩn đô thị.

Theo ông, hiện nay chúng ta mới chủ yếu quan tâm đến thị trường bất động sản dưới góc độ vật chất, trong khi chưa chú trọng đúng mức đến các yếu tố kiến trúc, văn hóa và lịch sử - những thành tố quan trọng tạo nên bản sắc đô thị.

GS. Đặng Hùng Võ cũng lưu ý rằng tại nhiều quốc gia, việc bồi thường không chỉ tính đến giá trị đất đai mà còn bao gồm cả những tổn thất về tinh thần. Chẳng hạn, việc người dân bị mất ngủ do ảnh hưởng từ quá trình thi công dự án cũng có thể được xem xét bồi thường. Chính vì vậy, các nước thường rất thận trọng khi áp dụng cơ chế Nhà nước thu hồi đất.

Muốn giải quyết tận gốc bất cập đất đai phải chuyển từ "quản lý" sang "quản trị"

Để giải quyết căn bản các bất cập hiện nay, GS. Đặng Hùng Võ đề xuất chuyển từ tư duy "quản lý" sang "quản trị". Theo ông, quản trị là cơ chế hai chiều, cho phép người dân tham gia góp ý, phản biện và bảo vệ quyền lợi của mình. Điều này cũng giúp các quyết định của cơ quan nhà nước sát thực tế và chính xác hơn.

Ông cho rằng một hệ thống quản trị tốt theo chuẩn quốc tế cần dựa trên ba trụ cột, bao gồm:

- Thứ nhất, người dân phải được tham gia giám sát.

- Thứ hai, Nhà nước phải công khai các thông tin quản lý không thuộc diện bảo mật.

- Thứ ba, cơ quan quản lý phải có trách nhiệm giải trình trước các ý kiến của người dân.

Tại Việt Nam, dù đã có quy định về công khai thông tin, nhưng việc tiếp cận thông tin của người dân vẫn chưa thực sự thuận lợi, trong khi cơ chế giám sát trên thực tế còn thiếu những quy định cụ thể để triển khai hiệu quả.

Liên quan đến cơ chế thu hồi đất, GS. Đặng Hùng Võ phân tích sự khác biệt giữa các dự án đầu tư công phục vụ lợi ích quốc gia với các dự án thương mại. Theo tinh thần của Nghị quyết 18 và Luật Đất đai 2024, các dự án thương mại không thuộc trường hợp Nhà nước thu hồi đất mà phải thực hiện theo cơ chế tự thỏa thuận hoặc "góp quyền sử dụng đất và tái điều chỉnh đất đai".

Mặc dù pháp luật quy định rằng khi đạt được 70% sự đồng thuận thì Nhà nước có thể thu hồi phần diện tích của 30% còn lại, song ông cho rằng trên thực tế việc đạt được tỷ lệ này không hề dễ dàng. Nguyên nhân là do văn hóa đồng thuận và việc cân nhắc lợi ích cộng đồng của cư dân Việt Nam vẫn còn những hạn chế nhất định.

Theo GS. Đặng Hùng Võ, gốc rễ của vấn đề nằm ở yếu tố văn hóa. Nếu xã hội hình thành được tinh thần coi trọng đầu tư cho sự phát triển chung của đất nước, việc đạt được sự đồng thuận sẽ thuận lợi hơn.

Nhìn ra thế giới, GS. Đặng Hùng Võ cho biết nhiều quốc gia phát triển đã vượt qua mô hình quan hệ thỏa thuận riêng lẻ giữa người có đất và người cần đất. Thay vào đó, họ áp dụng cơ chế "tái điều chỉnh đất đai" dựa trên lợi ích cộng đồng.

Theo cơ chế này, các chủ sử dụng đất cùng đóng góp một phần diện tích để phát triển hạ tầng và các công trình công cộng. Mặc dù diện tích đất của mỗi cá nhân có thể giảm đi, nhưng giá trị phần đất còn lại lại tăng lên đáng kể nhờ quá trình đô thị hóa và phát triển hạ tầng. Ông bày tỏ kỳ vọng Việt Nam sẽ đẩy mạnh áp dụng mô hình này thay vì chỉ tập trung vào việc chuyển dịch đất đai theo cách truyền thống.

Trong xu hướng phát triển hiện đại, GS. Đặng Hùng Võ đánh giá cao định hướng phát triển đô thị theo mô hình TOD tại Hà Nội và TP.HCM, nội dung đã được đưa vào Luật Thủ đô. Theo đó, đô thị sẽ phát triển tập trung quanh các đầu mối giao thông công cộng, đồng thời khai thác hiệu quả không gian trên cao và dưới mặt đất để gia tăng giá trị sử dụng đất.

Dù tiếp cận mô hình này muộn hơn nhiều quốc gia khác, GS. Đặng Hùng Võ cho rằng đây là tín hiệu tích cực, góp phần thay đổi diện mạo đô thị Việt Nam theo hướng hiện đại, nâng cao hiệu quả sử dụng đất và giảm áp lực dân số tập trung.

Về vấn đề giá đất, GS. Đặng Hùng Võ khẳng định việc bãi bỏ khung giá đất trong Luật Đất đai 2024 là bước đi đúng hướng, nhưng chưa đủ để giải quyết hài hòa lợi ích giữa các bên. Theo ông đề xuất, bảng giá đất do Nhà nước ban hành cần tiệm cận tối thiểu 80% giá thị trường. Đồng thời, cần xây dựng hệ thống chính sách tài chính đất đai linh hoạt, cho phép miễn, giảm hoặc áp dụng mức giá phù hợp đối với từng nhóm đối tượng ưu tiên.

Đối với những tồn tại lịch sử liên quan đến giao dịch đất đai bằng giấy viết tay, GS. Đặng Hùng Võ bày tỏ sự đồng tình với đề xuất công nhận quyền sử dụng đất đối với các trường hợp phát sinh từ năm 2014 đến trước năm 2024 nếu phù hợp với thực tế sử dụng ổn định.

Ông nhắc lại rằng trong giai đoạn 1993-1999, người dân đã có quyền giao dịch đất đai nhưng chưa có các văn bản hướng dẫn đầy đủ, dẫn tới việc Luật Đất đai 2003 phải công nhận các giao dịch bằng "giấy trắng". Tuy nhiên, để tránh việc chính sách bị lợi dụng bởi các đối tượng đầu cơ, GS. Đặng Hùng Võ cho rằng cần xây dựng hệ thống quản lý hiện đại.

Ông đề xuất Việt Nam nghiên cứu kinh nghiệm của Trung Quốc trong việc ứng dụng hệ thống camera và trí tuệ nhân tạo (AI) để quản lý dân cư và bất động sản, qua đó hình thành một "cơ sở dữ liệu sống". Hệ thống này sẽ giúp cơ quan quản lý xác định chính xác những đối tượng thực sự cần được hưởng các chính sách ưu đãi về nhà ở và đất đai.