Tàu ngầm hạt nhân Trung Quốc áp sát Mỹ, ưu thế cuối cùng của Washington ở Thái Bình Dương lung lay

Những tấm lưới bao quanh cảng nội địa từ từ mở ra. Một “kẻ săn mồi” với vây đen lặng lẽ lướt ra ngoài. Chỉ vài phút sau, nó tiến tới vùng biển khơi và, cùng một tiếng xả mạnh, biến mất dưới làn nước nhiệt đới.

Rời cảng Apra ở Guam, tàu ngầm USS Annapolis – một trong những “thợ săn” đáng gờm nhất đại dương – đại diện cho tham vọng của Mỹ khi tham gia vào cuộc cạnh tranh âm thầm nhưng ngày càng gay gắt với Trung Quốc và Nga nhằm giành ưu thế thống trị trên vùng Thái Bình Dương rộng lớn.

Khác với tàu chiến mặt nước vốn ồn ào như xe tải, tàu ngầm tấn công chạy bằng năng lượng hạt nhân gần như chỉ phát ra tiếng rì rì nhẹ. Trong nhiều tháng liên tục, thủy thủ đoàn của Annapolis sống trong môi trường ánh sáng nhân tạo, không khí tái chế và hầu như bị cắt liên lạc với thế giới bên ngoài. Nhờ năng lượng hạt nhân, giới hạn lớn nhất của mỗi chuyến đi không phải nhiên liệu, không khí hay nước ngọt, mà là thực phẩm. Tàu vì thế được chất đầy đồ ăn, từ chuối treo trên đường ống đến các hũ bơ đậu phộng nhét giữa ghế ngồi.

Việc duy trì sự sống cho con người trong một thân tàu chịu áp lực lớn đã là một kỳ công kỹ thuật. Theo chỉ huy Clinton Emrich, “mỗi giọt nước biển đều đang cố giết chúng tôi, từng giây một”.

Annapolis chính thức có thể lặn sâu hơn 240 mét và di chuyển trên 25 hải lý/giờ, dù các con số thực tế được giữ bí mật và có thể cao hơn nhiều. Tàu được trang bị tên lửa hành trình Tomahawk, ngư lôi Mark-48, thủy lôi và có thể cả những vũ khí khác. Trong cuộc chiến với Iran, tàu ngầm Mỹ đã phóng Tomahawk vào mục tiêu trên đất liền và lần đầu kể từ Thế chiến 2 sử dụng ngư lôi đánh chìm một tàu chiến đối phương.

Tàu ngầm là “mũi nhọn” trong chiến lược răn đe của Mỹ

Theo The Economist, các tàu ngầm tấn công hoạt động từ Guam, gồm cả lớp Los Angeles như Annapolis và lớp Virginia mới hơn, được giới tàu ngầm Mỹ gọi là “mũi nhọn”. Nếu xảy ra chiến sự với Trung Quốc, chúng được kỳ vọng sẽ tung ra những đòn tấn công sớm và nặng nề nhất.

Trong thời bình, nhiệm vụ của chúng gồm theo dõi tàu ngầm tên lửa đạn đạo của đối phương, thu thập tình báo, đưa lực lượng đặc nhiệm vào khu vực bí mật và quan trọng nhất là răn đe. Một tàu ngầm Mỹ có thể bất ngờ nổi lên gần Australia, Hàn Quốc hoặc sát một tàu chiến Trung Quốc để thể hiện năng lực tàng hình.

Dưới lòng đại dương là lĩnh vực cuối cùng mà Mỹ vẫn giữ lợi thế quân sự rõ rệt so với Trung Quốc. Khi chiến trường hiện đại ngày càng dày đặc cảm biến và trở nên “trong suốt” hơn, khả năng ẩn mình dưới nước càng trở nên quan trọng. Tuy nhiên, ưu thế này của Mỹ đang bị thách thức.

Trước đây, giới tàu ngầm Mỹ từng nói đùa rằng tàu ngầm Trung Quốc ồn đến mức có thể nghe thấy từ bờ Tây nước Mỹ. Nhưng sự chế giễu đó nay đang chuyển thành lo ngại. Sau khi xây dựng lực lượng hải quân mặt nước lớn nhất thế giới và kho vũ khí hạt nhân tăng trưởng nhanh, Chủ tịch Tập Cận Bình cũng đang hiện đại hóa mạnh mẽ lực lượng tàu ngầm Trung Quốc.

Hiện nay, hạm đội tàu ngầm Trung Quốc chủ yếu gồm tàu chạy bằng năng lượng thông thường, hạn chế về tốc độ và tầm hoạt động, phù hợp hơn với nhiệm vụ tấn công gần bờ. Tuy nhiên, trong khoảng 10 năm tới, tình báo Mỹ cho rằng một thế hệ tàu ngầm hạt nhân mới, có khả năng hoạt động xa bờ, sẽ trở thành lực lượng chủ đạo của Trung Quốc. Điều này có thể thách thức ưu thế của Mỹ tại Thái Bình Dương, Ấn Độ Dương, các hướng tiếp cận Bắc Cực và thậm chí cả Đại Tây Dương.

Theo Chuẩn đô đốc Michael Brookes, người đứng đầu tình báo hải quân Mỹ, Trung Quốc có thể sở hữu 70 tàu ngầm vào năm tới và 80 chiếc vào năm 2035. Đáng chú ý, khoảng 40 chiếc trong số này sẽ chạy bằng năng lượng hạt nhân, cao hơn nhiều so với các ước tính trước đây. Trong khi đó, Mỹ hiện có 67 tàu ngầm, toàn bộ đều chạy bằng năng lượng hạt nhân.

Mỹ dựa vào liên minh để duy trì lợi thế

Để duy trì lợi thế, Mỹ đang chuyển giao công nghệ động cơ hạt nhân cho Australia trong khuôn khổ AUKUS, liên minh đóng tàu ngầm gồm Mỹ, Anh và Australia. Tuy nhiên, các tàu AUKUS chỉ dự kiến được bàn giao vào thập niên 2040. Trước đó, Mỹ cam kết bán cho Australia 3-5 tàu ngầm lớp Virginia trong thập niên 2030. Thủy thủ Australia đã bắt đầu huấn luyện trên tàu ngầm Mỹ, trong khi các tàu Mỹ dự kiến triển khai thường xuyên từ một căn cứ gần Perth vào năm tới. Sự phản đối gay gắt của Trung Quốc cho thấy Bắc Kinh thực sự lo ngại.

Mỹ và Hàn Quốc cũng đã nhất trí hợp tác đóng các tàu ngầm tấn công mới, dù chi tiết vẫn chưa rõ. Tập đoàn Hanwha của Hàn Quốc đang phát triển một nhà máy đóng tàu “thông minh” tại Philadelphia, có thể trở thành địa điểm đóng tàu ngầm trong tương lai.

Tuy nhiên, điểm yếu lớn của Mỹ nằm ở năng lực công nghiệp. Washington và Canberra đã đầu tư hàng tỷ USD vào cơ sở công nghiệp tàu ngầm của Mỹ. Các chiến dịch quảng bá kêu gọi thanh niên Mỹ học nghề hàn và các kỹ năng liên quan. Dù vậy, Mỹ vẫn chưa đạt mục tiêu đóng 2 tàu Virginia mỗi năm. Để cung cấp thêm cho Australia, sản lượng cần tăng lên khoảng 2,33 tàu/năm, trong khi thực tế Mỹ chỉ đạt khoảng 1,1-1,2 tàu Virginia mỗi năm, ngoài 1 tàu Columbia SSBN để thay thế lớp Ohio cũ.

Hạm đội tàu ngầm Mỹ đã giảm từ hơn 70 chiếc cách đây 1 thập kỷ xuống còn 67 chiếc hiện nay, gồm 49 tàu tấn công SSN, 14 tàu tên lửa đạn đạo SSBN và 4 tàu mang tên lửa hành trình SSGN. Con số này còn có thể giảm xuống 63 trước khi tăng trở lại 66 vào năm 2054, vẫn thấp hơn nhiều so với mục tiêu 66 tàu SSN riêng biệt. Tệ hơn, tồn đọng bảo dưỡng khiến khoảng 1/3 số tàu SSN đang phải sửa chữa hoặc nằm không. USS Boise đã ngừng hoạt động quá lâu đến mức Lầu Năm Góc quyết định cho loại biên trong năm nay.

Anh cũng gặp khó khăn tương tự. Một báo cáo quốc hội cảnh báo các thiếu sót trong năng lực công nghiệp tàu ngầm có thể làm chậm AUKUS, gây hậu quả nghiêm trọng cho an ninh quốc gia Anh và uy tín với các đối tác. Trong khi đó, ảnh vệ tinh cho thấy Trung Quốc có thể đã đóng 2 tàu ngầm tấn công và 1 tàu SSBN mỗi năm kể từ 2024 nhờ mở rộng cơ sở tại Hồ Lô Đảo, trên biển Bột Hải.

Tàu ngầm hạt nhân cực kỳ đắt đỏ và khó chế tạo. Một tàu lớp Virginia có giá khoảng 5 tỷ USD. Chúng cần thân tàu bằng thép đặc biệt, vừa bền vừa dẻo, được hàn kín bởi thợ lành nghề. Việc kiểm soát độ nổi cũng phức tạp: tàu co lại khi lặn sâu, chiếm ít thể tích nước hơn và có xu hướng chìm nhanh hơn nếu không được kiểm soát chính xác. Động cơ hạt nhân là bước ngoặt vì giúp tàu có khả năng hoạt động gần như không giới hạn và không cần nổi lên để lấy không khí như tàu diesel-điện.

Ẩn mình dưới nước cũng đi kèm thách thức liên lạc. Nước hấp thụ ánh sáng và sóng vô tuyến, nhưng truyền âm rất tốt. Vì vậy, nghệ thuật của thủy thủ tàu ngầm là hiểu các tầng nhiệt độ, độ mặn, địa hình đáy biển và dòng chảy để biết nơi ẩn náu hoặc nơi âm thanh có thể truyền xa. Tàu ngầm hiện đại rất yên lặng nhờ sàn và máy móc đặt trên các “bệ” hấp thụ âm, cùng lớp phủ bên ngoài giúp giảm tiếng ồn và đánh lừa sonar.

Trung Quốc đặc biệt lo ngại tàu ngầm Mỹ có thể gây thiệt hại lớn cho tuyến hàng hải của mình. Khoảng 80% dầu nhập khẩu của Trung Quốc đi qua eo biển Malacca.

Trung Quốc dùng 2 chiến lược: tàng hình hơn và giám sát tốt hơn

Trung Quốc đang theo 2 hướng: làm tàu ngầm khó bị phát hiện hơn và làm đại dương bớt “mờ” hơn đối với họ. Các tàu Type 093B hiện dùng động cơ pump-jet yên lặng hơn chân vịt truyền thống, giống lớp Virginia của Mỹ. Mẫu Type 095 lớn hơn có thể sắp thử nghiệm trên biển, còn Type 096 SSBN đang được đóng. Song song, Trung Quốc phát triển “Vạn Lý Trường Thành dưới nước”, gồm cảm biến đáy biển, vệ tinh và nhiều hệ thống giám sát khác để bảo vệ khu vực hoạt động của tàu ngầm hạt nhân.

Dù vậy, chỉ huy Mỹ vẫn tự tin. Chuẩn đô đốc Christopher Cavanaugh nói cảm biến của Mỹ tốt hơn khả năng tàng hình của Trung Quốc, còn khả năng tàng hình của Mỹ tốt hơn cảm biến của Trung Quốc. Nhưng lực lượng Mỹ cũng có giới hạn: tàu ngầm mang được ít đạn, khi hết phải đi hàng nghìn km để tiếp tế. Ngoài Guam, Trân Châu Cảng và Perth, số cảng phù hợp cho tàu ngầm ở Thái Bình Dương còn rất hạn chế.

Một giải pháp bổ sung là sử dụng phương tiện không người lái dưới nước. Công ty Anduril đã bán mẫu Ghost Shark cho hải quân Australia và đang chế tạo nguyên mẫu cho Mỹ. Các phương tiện này có thể mang cảm biến, thủy lôi, ngư lôi hoặc thiết bị khác. Trung Quốc cũng phát triển nhiều loại phương tiện không người lái, bao gồm thiết bị dạng “cá heo” để khảo sát biển. Tuy nhiên, liên lạc với thiết bị dưới nước vẫn khó khăn, đặt ra cả vấn đề kỹ thuật lẫn đạo đức.

Dù vậy, giới chỉ huy Mỹ không tin tàu ngầm có người lái sẽ sớm biến mất. Theo họ, tương lai có thể là sự kết hợp giữa tàu ngầm truyền thống và phương tiện không người lái: drone có thể đi sâu hơn, vào nơi rủi ro hơn, nhưng tàu ngầm có thủy thủ vẫn sẽ giữ vai trò trung tâm trong chiến tranh dưới lòng biển.