Anh hùng Lao động duy nhất đưa gạo Việt Nam ra thế giới, 3 lần được vinh danh 'ngôi vương'

Ngày 2/2, tại TP. Cần Thơ, Tổ chức The Rice Trader chính thức trao cúp “Gạo ngon nhất thế giới” năm 2025 cho Anh hùng Lao động Hồ Quang Cua - người chủ trì nghiên cứu và phát triển giống lúa ST25 của Việt Nam. Đây là lần thứ 3 gạo ST25 của Việt Nam được vinh danh “ngôi vương”, trước đó là năm 2019 và 2023.

Đặc biệt, ông Jeremy Zwinger - Chủ tịch kiêm CEO Tổ chức The Rice Trader, trực tiếp sang Việt Nam trao cúp vì sự trân trọng đối với ngành lúa gạo Việt Nam cùng sự ngưỡng mộ những đóng góp bền bỉ của kỹ sư Hồ Quang Cua và các cộng sự. CEO của The Rice Trader nhấn mạnh, ST25 là một trong số rất ít giống gạo trên thế giới 3 lần giành danh hiệu cao nhất, điều cho thấy sự kết hợp thành công giữa khoa học, kỷ luật chất lượng và niềm tin của người nông dân.

Đằng sau những giải thưởng, những lần vinh danh ấy là cả một hành trình bền bỉ kéo dài hàng chục năm của kỹ sư Hồ Quang Cua - người dành trọn đời mình cho hạt gạo Việt Nam, cùng cộng sự.

Ông Hồ Quang Cua sinh năm 1953, là một trong những kỹ sư nông nghiệp nổi tiếng của Việt Nam. Cuộc đời ông gắn bó với sự nghiệp nghiên cứu và phát triển giống lúa chất lượng cao.

Năm 1978, ông tốt nghiệp kỹ sư trồng trọt tại Trường Đại học Cần Thơ. Ngay sau khi ra trường, ông trở về quê hương Sóc Trăng (cũ) công tác tại Phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn huyện Mỹ Xuyên (cũ), bắt đầu con đường nghiên cứu gắn liền với đồng ruộng và người nông dân.

Trong quá trình công tác, ông từng đảm nhiệm nhiều vị trí quản lý quan trọng. Cụ thể, năm 1997, ông được bổ nhiệm làm Phó Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Sóc Trăng. Đến năm 2001, ông chuyển sang giữ chức Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Sóc Trăng. Năm 2013, ông nghỉ hưu theo chế độ.

Dù đã nghỉ hưu theo chế độ nhưng với niềm đam mê, ông vẫn miệt mài nghiên cứu, lai tạo những giống lúa mới ưu việt cho bà con nông dân. Đặc biệt, ông luôn khát khao tìm ra được loại lúa mang thương hiệu riêng của Việt Nam.

Ngay từ thập niên 1980, ông Hồ Quang Cua đã bắt đầu thử nghiệm trồng các giống lúa thơm trên cánh đồng ở Sóc Trăng. Chữ “ST” trong tên các giống lúa do ông lai tạo cũng chính là viết tắt của Sóc Trăng - vùng đất gắn bó với sự nghiệp của ông.

Cuối những năm 1990, sau nhiều thử nghiệm với các giống ST1, ST2, ông và cộng sự cho ra đời giống ST3 - một trong những giống lúa thơm đầu tiên. Tuy chất lượng gạo dẻo, thơm nhưng ST3 gặp nhiều khó khăn trong quá trình xét công nhận. Chỉ đến khi được Phó Thủ tướng Nguyễn Công Tạn chỉ đạo trồng thử nghiệm tại đồng bằng sông Hồng, ST3 mới được công nhận đặc cách vào năm 2001, mở ra bước ngoặt cho dòng lúa thơm Sóc Trăng.

Từ thành công ban đầu đó, ông và các cộng sự tiếp tục kiên trì lai tạo các giống lúa mới theo nguyên tắc “giống sau phải tốt hơn giống trước”. Các giống mới như ST5, ST10, ST19, ST20... lần lượt ra đời, từng bước cải thiện năng suất, chất lượng gạo, khả năng chống chịu sâu bệnh và thích ứng điều kiện canh tác.

Sau nhiều năm khảo nghiệm nghiêm ngặt, hai giống lúa ST24 và ST25 được ra đời hội tụ những ưu điểm vượt trội. Đặc biệt, ST25 được đánh giá là đỉnh cao của dòng lúa thơm Việt Nam với hạt gạo thon dài, trắng trong, cơm mềm ngọt, hương thơm tự nhiên, năng suất ổn định, khả năng chống chịu tốt và phù hợp với mô hình canh tác lúa - tôm, chịu mặn vừa phải.

Chính những ưu thế vượt trội về chất lượng và khả năng thích ứng đã đưa ST25 bước ra khỏi phạm vi quốc gia, nổi tiếng ở thế giới. Năm 2019, gạo ST25 làm nên lịch sử tại Cuộc thi Gạo ngon nhất thế giới. Đây là lần đầu tiên gạo Việt Nam vượt qua các đối thủ truyền thống để giành ngôi vị cao nhất. Thành tích này tiếp tục được khẳng định khi ST25 được vinh danh Gạo ngon nhất thế giới năm 2023.

Ngoài ra, từ năm 2017 - 2022, ông Hồ Quang Cua liên tục tham dự các hội nghị và cuộc thi lúa gạo quốc tế, với kết quả nhiều năm liền gạo ST24 và ST25 nằm trong nhóm gạo ngon nhất thế giới.

Ghi nhận những đóng góp bền bỉ cho ngành lúa gạo Việt Nam, kỹ sư Hồ Quang Cua và nhóm nghiên cứu đã được Chủ tịch nước trao tặng 10 Huân chương Lao động.

Cá nhân ông cũng được tặng nhiều bằng khen, danh hiệu. Cuối năm 2013, ông được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lao động.

Thành quả nghiên cứu của nhóm được Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn trao tặng hai giải thưởng “Bông lúa vàng” và giành giải Nhất tại nhiều cuộc thi giống lúa trong nước.

Bên cạnh đó, ông còn được Viện Lúa Quốc tế mời tham dự sự kiện kỷ niệm 50 năm thành lập Viện - một dấu mốc cho thấy uy tín của ông trong cộng đồng khoa học lúa gạo quốc tế.

Ngày 18/11/2021, công trình nghiên cứu chọn tạo và phát triển giống lúa thơm Sóc Trăng ST24, ST25 giai đoạn 2008-2016 của ông và cộng sự được Hội đồng Khoa học và Công nghệ cấp Nhà nước trao Giải thưởng Hồ Chí Minh về Khoa học và Công nghệ - giải thưởng cao quý nhất trong lĩnh vực này.

Tiếp đó, ngày 17/11/2022, ông được Tổ chức The Rice Trader trao Giải thưởng Thành tựu trọn đời, ghi nhận những đóng góp xuất sắc cho ngành lúa gạo quốc gia và thế giới.

Theo số liệu của Agromonitor năm 2025, cơ cấu tiêu thụ gạo ST25 hiện nay vẫn chủ yếu tập trung ở thị trường trong nước. Trong năm 2025, tổng sản lượng gạo ST25 ước đạt khoảng 500.000 tấn, trong đó hơn 300.000 tấn được tiêu thụ trong nước.

Như vậy, khoảng 61% sản lượng được tiêu thụ nội địa, phần còn lại là xuất khẩu. Trong đó, lượng gạo xuất khẩu sang Trung Quốc theo đường tiểu ngạch chiếm khoảng 24%. Phần xuất khẩu chính ngạch chỉ chiếm 11%, chủ yếu vào các thị trường như Trung Quốc, Malaysia, Mỹ, Australia, Đức, Pháp và Canada. Thực tế này cho thấy dư địa phát triển xuất khẩu của gạo ST25 vẫn còn rất lớn, đặc biệt là tại thị trường Trung Quốc - nơi người tiêu dùng có nhu cầu cao đối với các dòng gạo thơm của Việt Nam.

So với các đối thủ trong khu vực, quy mô xuất khẩu của gạo ST25 hiện vẫn chưa cao nhưng từ đó cũng mở ra tiềm năng tăng trưởng đáng kể trong thời gian tới.