Bên trong Ngân Lượng - chiếc ví từng đi trước thời đại vừa xuất hiện trong hồ sơ dòng tiền 213 tỷ vụ Mr. Pips

Dòng tiền luôn để lại dấu vết. Và đôi khi, những dấu vết đó dẫn về những nền tảng mà thị trường từng xem là rất quen thuộc.

Fintech đời đầu của Việt Nam

Cách đây hơn một thập kỷ, khi khái niệm fintech còn chưa phổ biến ở Việt Nam, Ngân Lượng đã xuất hiện như một trong những cổng thanh toán điện tử đầu tiên của thị trường.

Thời điểm đó, thương mại điện tử Việt Nam vẫn ở giai đoạn sơ khai. Các sàn như Chợ Điện Tử, Vatgia hay những website bán hàng nhỏ lẻ đều đối mặt với một vấn đề lớn: Làm sao để người mua và người bán có thể giao dịch trực tuyến mà vẫn tin tưởng nhau.

Ngân Lượng ra đời để giải bài toán đó. Mô hình của Ngân lượng khá giống PayPal – một nền tảng thanh toán trung gian phổ biến trên thế giới, nơi tiền được giữ lại ở bên thứ ba cho đến khi giao dịch hoàn tất. Theo đó:

- Người mua chuyển tiền vào ví trung gian

- Người bán chỉ nhận được tiền khi giao hàng thành công

Trong giai đoạn thương mại điện tử còn nhiều rủi ro, cơ chế “escrow payment” (thanh toán đảm bảo) này từng được xem như một “bảo hiểm” cho giao dịch trực tuyến.

Nhưng hơn 10 năm sau, cái tên Ngân Lượng lại xuất hiện trong một bối cảnh hoàn toàn khác: Hồ sơ điều tra dòng tiền hơn 213 tỷ đồng liên quan đến vụ án Mr. Pips và Shark Bình.

Câu hỏi đặt ra là điều gì đã xảy ra với một trong những hạ tầng thanh toán đời đầu của thị trường?

Những fintech đi trước thời đại

Ngân Lượng được xây dựng trong hệ sinh thái NextTech của doanh nhân Nguyễn Hòa Bình (Shark Bình). Giai đoạn 2009–2013, đây là một trong những nền tảng thanh toán trực tuyến sớm nhất tại Việt Nam, phục vụ cho các website bán hàng, sàn thương mại điện tử, dịch vụ trực tuyến, game online, thanh toán dịch vụ số.

Cùng thời điểm đó, thị trường xuất hiện các cổng thanh toán khác như OnePay, BaoKim, Payoo...

OnePey là một cổng thanh toán điện tử được phát triển và vận hành bởi CTCP Công nghệ OnePey, một doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực fintech tại Việt Nam. Đây có lẽ cũng là cổng thanh toán điện tử ra đời sớm nhất tại Việt Nam, vào năm 2005.

Trong khi đó Payoo ra đời vào đầu năm 2008, là ví điện tử tại Việt Nam được quản lý và vận hành bởi CTCP Dịch vụ Trực tuyến Cộng Đồng Việt (VietUnion). VietUnion là đơn vị đầu tiên và dẫn đầu thị trường về triển khai thanh toán hóa đơn và các tiện ích khác qua máy POS tại các hệ thống siêu thị, cửa hàng ICT, cửa hàng tiện lợi, bưu điện, khu chung cư và các chi nhánh ngân hàng.

Còn Baokim là cổng thanh toán trực tuyến ra đời vào năm 2010, với mục đích đầu tiên là cung cấp phương tiện thanh toán trực tuyến cho khách hàng của VNP Group gồm sàn Thương mại điện tử vatgia và các nền tảng dịch vụ trực tuyến khác mà VNP Group phát triển như Nhanh.vn. Baokim trên thực tế cũng là 'người anh em' trong hệ sinh thái với Ngân lượng.

Mỗi cái tên này đã đi theo một hướng khác nhau, nhưng đều phản ánh một giai đoạn mà hạ tầng thanh toán điện tử tại Việt Nam bắt đầu hình thành.

Tuy vậy, Ngân Lượng có lợi thế lớn nhờ gắn với hệ sinh thái thương mại điện tử của NextTech, bao gồm Vatgia, Chodientu, mPOS, Boxme, FastGo.

Trong một giai đoạn khá dài, Ngân Lượng đóng vai trò như “đường ống thanh toán” cho hệ sinh thái này.

Ở góc nhìn thị trường, đây là mô hình khá phổ biến: Nhiều tập đoàn công nghệ đều xây dựng payment layer riêng cho hệ sinh thái của mình.

Fintech phát triển nhanh hơn hệ thống kiểm soát

Nhưng fintech cũng có một đặc điểm rất rõ: Dòng tiền đi qua nền tảng luôn lớn hơn rất nhiều so với quy mô doanh nghiệp.

Một cổng thanh toán có thể xử lý hàng triệu giao dịch, hàng nghìn merchant, hàng trăm tỷ đồng dòng tiền đi qua trong khi bộ máy vận hành không quá lớn.

Chính vì vậy, trong ngành fintech toàn cầu, hai yếu tố quan trọng nhất luôn là KYC (Know Your Customer) và AML (Anti-Money Laundering) - tức là nhận diện khách hàng và kiểm soát rửa tiền.

Nếu các lớp kiểm soát này không đủ chặt, cổng thanh toán rất dễ bị lợi dụng như một “ống dẫn tiền” cho các hoạt động bất hợp pháp.

213 tỷ đồng trong hồ sơ điều tra vụ Mr. Pips

Theo thông tin từ cơ quan điều tra trong vụ án Mr. Pips, có 150 bị hại đã chuyển hơn 213,4 tỷ đồng vào các tài khoản ví Ngân Lượng trong giai đoạn 2020–2022.

Điều này khiến Ngân Lượng trở thành một mắt xích đáng chú ý trong quá trình truy vết dòng tiền.

Theo nội dung kết luận điều tra, để phục vụ việc tiếp nhận tiền từ các nhà đầu tư, Phó Đức Nam cùng các đồng phạm đã sử dụng hệ thống ví điện tử của Ngân Lượng làm trung gian thanh toán. Qua đó, hình thành dòng tiền quy mô lớn liên quan đến nhiều sàn Forex.

Từ năm 2018, thông qua bộ phận hotline, bộ phận phụ trách kinh doanh của Ngân lượng đã được kết nối với đại diện sàn Forex GKFX để thỏa thuận mức phí giao dịch. Sau đó, Phó Đức Nam trực tiếp liên hệ qua Telegram để trao đổi hợp tác. Quá trình hoạt động, Phó Đức Nam đã đưa thêm nhiều sàn Forex khác kết nối giao dịch qua Ngân lượng.

Khi cơ quan Công an vào cuộc điều tra vụ Mr. Pips (tháng 6/2020), đã có văn bản yêu cầu xác minh các giao dịch liên quan. Lúc đó, dù đã nhận thức được dấu hiệu vi phạm pháp luật của các sàn Forex, ông Nguyễn Hòa Bình vẫn chỉ đạo cấp dưới không cung cấp thông tin đúng sự thật. Shark Bình yêu cầu sử dụng dữ liệu từ các ví khác để thay thế, đồng thời điều chỉnh thông tin giao dịch theo hướng số tiền rút bằng hoặc thấp hơn số tiền nạp nhằm hợp thức hóa hồ sơ gửi cơ quan chức năng.

Trong lĩnh vực thanh toán, mọi giao dịch đều để lại dấu vết, việc số liệu bị làm sai lệch sẽ bị 'truy vết' nhờ công nghệ. Shark Bình bị truy tố về tội Rửa tiền trong vụ án liên quan Mr. Pips.

Ngân lượng hiện đang hoạt động ra sao?

Một câu hỏi khác cũng đang được thị trường quan tâm là: Vị thế của Ngân Lượng hiện nay còn ra sao?

Trong những năm gần đây, thị trường thanh toán Việt Nam đã thay đổi rất mạnh.

Các ví điện tử lớn hiện nay gồm Momo, ZaloPay, ShopeePay, VNPay. Trong khi đó, các cổng thanh toán đời đầu như Ngân Lượng dần chuyển sang vai trò payment gateway cho merchant thay vì ví điện tử đại chúng.

Sự thay đổi này khiến Ngân Lượng ít xuất hiện trước công chúng hơn, dù vẫn là một phần của hệ sinh thái NextTech.

Câu chuyện của Ngân Lượng có thể không chỉ là câu chuyện của một doanh nghiệp, mà nó đặt ra một vấn đề rộng hơn cho thị trường: Khi fintech phát triển nhanh, liệu hệ thống kiểm soát dòng tiền có theo kịp hay không?

Trong nhiều năm, các cổng thanh toán đã trở thành hạ tầng quan trọng của nền kinh tế số. Nhưng cũng chính vì vậy, chúng có thể trở thành công cụ thanh toán tiện lợi hoặc mắt xích trong các dòng tiền, tùy thuộc vào cách hệ thống kiểm soát được thiết kế và vận hành.

Và đôi khi, chỉ khi một biến cố xảy ra, thị trường mới bắt đầu nhìn lại những “đường ống” mà dòng tiền đã đi qua trong suốt nhiều năm trước đó.