Chọn nhà thầu Nga cho dự án nhà máy điện hạt nhân trị giá 500.000 tỷ đồng, tổng công suất dự kiến đạt 4.800 MW

Nga đang xây dựng nhà máy điện hạt nhân đầu tiên cho Thổ Nhĩ Kỳ, với nguồn vốn và vận hành hoàn toàn từ phía Nga.

Cụ thể, tại thành phố Mersin bên bờ Địa Trung Hải, tập đoàn năng lượng hạt nhân quốc doanh Rosatom đang xây dựng nhà máy điện hạt nhân Akkuyu Nuclear Power Plant — tổ hợp gồm 4 lò phản ứng VVER-1200.

Mỗi lò phản ứng VVER-1200 tại Akkuyu có công suất 1.200 MW, nâng tổng công suất lên 4.800 MW khi hoàn thành toàn bộ. Theo đó, nhà máy sẽ cung cấp khoảng 10% tổng nhu cầu điện của quốc gia hơn 85 triệu dân này.

Các lò VVER-1200 thuộc thế hệ III+, được đánh giá là một trong những công nghệ tiên tiến nhất hiện nay, với hệ thống an toàn thụ động có thể hoạt động ngay cả khi mất điện trong tình huống khẩn cấp.

Thổ Nhĩ Kỳ sẽ tiếp cận công nghệ tiên tiến theo mô hình mà chưa nhà cung cấp nào khác đưa ra: Tài trợ toàn bộ, xây dựng trọn gói và vận hành trong 60 năm.

Theo nhiều chuyên gia, mô hình Akkuyu đã tạo tiền lệ mới: Nga cung cấp nhà máy điện hạt nhân gần như “miễn phí” để đổi lấy sự phụ thuộc năng lượng chiến lược dài hạn.

Theo thỏa thuận, Rosatom sẽ bán điện trực tiếp cho Chính phủ Thổ Nhĩ Kỳ với mức giá đã định trước, đồng nghĩa Nga kiểm soát một phần chi phí năng lượng của nước này trong nhiều thập kỷ.

Rosatom hiện là nhà xuất khẩu công nghệ hạt nhân lớn nhất thế giới, với các dự án tại hơn 20 quốc gia trên 5 châu lục.

Tập đoàn này đã và đang xây dựng nhà máy tại Bangladesh, Ai Cập, Belarus, Hungary, Ấn Độ và nay là Thổ Nhĩ Kỳ — hình thành một mạng lưới phụ thuộc năng lượng mà các lệnh trừng phạt phương Tây chưa thể phá vỡ.

Mô hình kinh doanh của Rosatom đặc biệt hấp dẫn với các quốc gia đang phát triển: Tài trợ toàn bộ, xây dựng trọn gói, đào tạo nhân lực và vận hành dài hạn.

Trong khi đó, các đối thủ phương Tây như EDF, Westinghouse Electric Company hay KHNP không đưa ra được điều kiện tương đương - lý do khiến Nga liên tục thắng thầu, kể cả tại các quốc gia có quan hệ chính trị gần gũi với phương Tây.

Theo kế hoạch của Rosatom, lò phản ứng đầu tiên sẽ đi vào vận hành trong năm 2026, dù giới chuyên gia cảnh báo việc chậm tiến độ là phổ biến trong các dự án hạt nhân.

Khi hoàn tất công trình trị giá 20 tỷ USD này (hơn 500.000 tỷ đồng), Thổ Nhĩ Kỳ sẽ tăng công suất điện hạt nhân từ 0 lên 4.800 MW chỉ trong chưa đầy một thập kỷ.

Việc vận hành Akkuyu có thể kích hoạt làn sóng phát triển điện hạt nhân tại Trung Đông và Bắc Phi. Ai Cập (với dự án El Dabaa), Ả Rập Xê Út và Jordan đều đang theo đuổi các chương trình hạt nhân ở các giai đoạn khác nhau.

Nếu Thổ Nhĩ Kỳ chứng minh mô hình “tài trợ và vận hành nước ngoài” vẫn đảm bảo chủ quyền, nhiều quốc gia khác có thể làm theo.

Tuy nhiên, điều khiến phương Tây lo ngại không chỉ là năng lượng mà còn là nguy cơ phổ biến vũ khí hạt nhân - bởi mỗi nhà máy mới đồng nghĩa với việc tiến gần hơn đến năng lực công nghệ chế tạo vũ khí nguyên tử.