Chuyên gia cảnh báo: Cảng biển Việt Nam đang thua Singapore, Malaysia trong cuộc đua 'xanh hóa'

Tại “Hội nghị Đầu tư ESG Việt Nam 2026”, ông Justin Cross, chuyên gia tư vấn chiến lược, quy hoạch và phát triển cảng của Haskoning, cho rằng Việt Nam đã ban hành nhiều chính sách thúc đẩy phát triển cảng xanh, trong đó có “Bộ tiêu chí cảng xanh Việt Nam”. Tuy nhiên, hệ thống chính sách hiện vẫn cần thêm thời gian để hoàn thiện và triển khai đồng bộ.

Theo ông Justin Cross, nếu Việt Nam chậm chân trong chuyển đổi xanh, tác động trước mắt có thể chưa quá rõ với hoạt động vận tải nội địa hoặc xuất nhập khẩu thông thường. Tuy nhiên, tham vọng trở thành trung tâm trung chuyển hàng hóa quốc tế sẽ đối mặt rủi ro lớn.

“Việt Nam muốn trở thành trung tâm trung chuyển của khu vực và thế giới, nhưng nếu không đầu tư hạ tầng hiện đại, tự động hóa và các giải pháp giảm phát thải thì khách hàng sẽ tìm đến các cảng khác”, ông nói.

Chuyên gia này dẫn ví dụ tại nhiều cảng hiện đại trên thế giới, tàu cập cảng sẽ tắt động cơ và sử dụng điện từ hệ thống trên bờ nhằm giảm phát thải carbon. Nếu cảng biển Việt Nam không đáp ứng được các tiêu chuẩn này, nhiều hãng tàu quốc tế có thể chuyển hướng sang những cảng trung chuyển khác trong khu vực.

Ông Justin Cross cũng nhắc lại bài học từ Nam Phi, nơi hiệu quả vận hành cảng thấp khiến chi phí logistics tăng mạnh, buộc các hãng tàu quốc tế dần rút khỏi hệ thống cảng trung chuyển của quốc gia này.

Đánh giá về vị thế khu vực, ông cho rằng Philippines hiện đứng cuối do đặc thù quốc gia quần đảo khiến logistics nội địa gặp nhiều khó khăn. Indonesia có hệ thống cảng hiện đại hơn nhưng vẫn đối mặt hạn chế tương tự.

Trong khi đó, Malaysia đã đi trước Việt Nam ở lĩnh vực bán tự động hóa cảng và phát triển nhiên liệu sinh học cho ngành logistics. Singapore thậm chí đang đầu tư quy mô lớn vào chiến lược khử carbon cho toàn bộ hệ thống cảng biển.

“Singapore không chỉ đầu tư hạ tầng mà còn triển khai hàng loạt chương trình thử nghiệm công nghệ, đào tạo nhân lực và xây dựng lộ trình khử carbon rất sâu và rộng. Việt Nam mới chỉ ở giai đoạn đầu”, ông nhận định.

Theo chuyên gia Haskoning, hiện Singapore và Australia đều yêu cầu các cảng biển phải báo cáo phát thải carbon hàng năm, trong khi Việt Nam chưa có quy định bắt buộc tương tự.

Dù vậy, ông cho rằng Việt Nam vẫn có cơ hội lớn để bứt phá nếu tăng tốc trong vài năm tới. Theo lộ trình hiện nay, các tiêu chí cảng xanh sẽ được áp dụng toàn diện từ năm 2030 thay vì 2027 như kế hoạch ban đầu.

Ông Justin Cross cũng khuyến nghị doanh nghiệp cảng biển cần chủ động chuyển đổi ngay từ bây giờ. Với các thiết bị có vòng đời 15-20 năm, thay vì tiếp tục đầu tư máy móc chạy diesel, doanh nghiệp nên chuyển sang thiết bị điện hoặc hybrid để giảm phát thải.

Bên cạnh đó, việc số hóa vận hành cảng cũng được xem là yếu tố then chốt giúp nâng cao hiệu quả logistics. Theo ông, các cảng cần xây dựng hệ thống đặt lịch xe tải, điều phối tàu và chia sẻ dữ liệu giữa cảng, doanh nghiệp vận tải, đại lý và hải quan để tối ưu toàn bộ chuỗi cung ứng.

“Các cảng không thể vận hành rời rạc như trước. Nếu tất cả các bên cùng nhìn thấy dữ liệu theo thời gian thực, hiệu quả hoạt động sẽ cải thiện đáng kể”, ông nói.

Ở góc độ doanh nghiệp, ông Floris Baars, Giám đốc mảng FDI của Phú Thái Cat, cho rằng Đông Nam Á đang bước vào cuộc đua chuyển đổi nhiên liệu trong ngành logistics và hàng hải.

Malaysia và Indonesia hiện có lợi thế lớn nhờ nguồn nguyên liệu dầu cọ phục vụ sản xuất nhiên liệu sinh học. Malaysia đã yêu cầu nhiều tàu ra vào cảng sử dụng nhiên liệu sinh học hoặc nhiên liệu pha trộn B10 và đang hướng tới các tiêu chuẩn cao hơn.

Theo ông Floris Baars, trong bối cảnh xung đột Trung Đông khiến giá dầu truyền thống biến động mạnh, nhiều quốc gia đang thúc đẩy chuyển đổi sang nhiên liệu sinh học và các giải pháp vận tải xanh.

Tuy nhiên, ông cũng cho rằng điện khí hóa ngành vận tải thủy không hề dễ dàng khi chi phí đầu tư ban đầu cho tàu điện cao hơn 30-40% so với tàu diesel truyền thống.

Dù vậy, Việt Nam vẫn có nhiều tiềm năng trong lĩnh vực này. Ông tiết lộ hiện đã có những dự án sà lan điện vận chuyển hàng hóa nội địa tại Việt Nam, trong đó CMA CGM đang vận hành sà lan điện chở hàng cho Nike trên tuyến Bình Dương - Gemalink.

Theo lãnh đạo Phú Thái Cat, Việt Nam có lợi thế lớn về sản xuất methanol sạch và hoàn toàn có thể trở thành trung tâm đóng tàu xanh trong tương lai nếu tận dụng tốt cơ hội.

“Nếu Việt Nam không đi tiếp trong xu hướng chuyển đổi xanh thì sẽ rất đáng tiếc, bởi nếu chúng ta không làm thì nước khác sẽ làm”, ông cảnh báo.