Chuyên gia lý giải vì sao giá xăng dầu lại là 'huyết mạch' khiến mọi mặt hàng tăng giá

Theo nghị quyết được Quốc hội thông qua, mục tiêu kiểm soát lạm phát trong năm 2026 được ấn định ở mức dưới 4,5%. Tuy nhiên, thách thức không chỉ dừng lại ở việc kiềm giữ chỉ số giá tiêu dùng, mà còn phải đồng thời đảm bảo con số tăng trưởng GDP ở mức hai con số, cụ thể là trên 10%.

Đây là một bài toán cần lời giải khi các yếu tố đầu vào của nền kinh tế, đặc biệt là giá xăng dầu, đang có những diễn biến phức tạp, tạo ra áp lực "chi phí đẩy" mạnh mẽ lên toàn bộ hệ thống kinh tế quốc dân.

Đứng trước tình hình này, PGS.TS.Phạm Hoàng Lương - Phó Chủ tịch Hiệp hội Năng lượng sạch Việt Nam, Giảng viên cao cấp Đại học Bách Khoa Hà Nội, đã đưa ra những phân tích sâu sắc về vai trò của xăng dầu đối với sự ổn định kinh tế tại tọa đàm: “Cú sốc” Hormuz: Bài toán an ninh năng lượng cho Việt Nam" diễn ra sáng 17/4.

Ông Lương nêu thực tế diễn biến kinh tế trong những tháng đầu năm đã cho thấy những tín hiệu đáng lo ngại khi chỉ số giá tiêu dùng (CPI) trong quý 1 đã có thời điểm tăng tới 4,63%, vượt qua ngưỡng mục tiêu mà Quốc hội đã phê duyệt.

Ông nhận định rằng sự thay đổi của giá xăng dầu chính là tác nhân trọng yếu gây ra hiện tượng vượt ngưỡng CPI, bởi xăng dầu vốn được coi là "huyết mạch" trong vấn đề phát triển nền kinh tế quốc dân. Bất kỳ sự rung lắc nào từ thị trường năng lượng cũng sẽ tạo ra những làn sóng tác động đa tầng, trực tiếp ảnh hưởng đến lộ trình phát triển kinh tế - xã hội mà chúng ta đã hoạch định.

Phân tích sâu hơn về cơ chế tác động, PGS.TS.Phạm Hoàng Lương cho rằng có ba cấp độ ảnh hưởng chính mà nền kinh tế phải đối mặt khi giá xăng dầu biến động.

- Cấp độ thứ nhất là tác động trực tiếp và tức thời, xảy ra gần như ngay lập tức đối với các đơn vị tham gia trực tiếp vào lĩnh vực vận tải. Chỉ trong vòng một tuần sau khi giá dầu thô trên thị trường thế giới tăng, chi phí vật liệu và vận hành cho các hoạt động vận tải đường bộ và đường hàng không sẽ tăng nhanh chóng.

Đây là những phản ứng dây chuyền không thể tránh khỏi, buộc các doanh nghiệp vận tải phải đối mặt với bài toán chi phí đầu vào tăng cao ngay lập tức, từ đó tạo áp lực lên giá cước dịch vụ trên thị trường.

- Cấp độ tác động thứ hai mang tính gián tiếp, thường xuất hiện sau khoảng từ một đến ba tháng. PGS.TS.Phạm Hoàng Lương giải thích rằng khi chi phí nhiên liệu và xăng dầu tăng, nó sẽ bắt đầu thẩm thấu vào giá thành sản xuất của các loại nguyên vật liệu khác. Một ví dụ điển hình là ngành sản xuất vật liệu xây dựng; khi chi phí vận tải và nhiên liệu máy móc tăng, giá thành sản phẩm ra lò chắc chắn sẽ bị đẩy lên cao.

Theo nghiên cứu từ Cục Thống kê của Bộ Tài chính được ông Lương trích dẫn, nếu chi phí giá nhiên liệu tăng khoảng 10% thì sẽ kéo theo sự gia tăng của chỉ số CPI thêm khoảng 0,45 điểm. Mặc dù mức tác động này không hoàn toàn theo tỷ lệ thuận tuyến tính, nhưng nó phản ánh rõ rệt sự phụ thuộc sâu sắc của cơ cấu chi phí sản phẩm vào giá năng lượng.

- Cấp độ tác động thứ ba mà PGS.TS Phạm Hoàng cho rằng là yếu tố quan trọng và khó giải quyết nhất, đó chính là "lạm phát kỳ vọng". Đây là hiện tượng phụ thuộc hoàn toàn vào tâm lý và hành vi của khách hàng cũng như các đơn vị kinh doanh trên thị trường.

Khi người dân và doanh nghiệp cảm thấy giá cả có xu hướng ngày càng tăng, họ sẽ thay đổi hành vi kinh tế của mình một cách tự phát. Phản ứng đầu tiên thường là tâm lý tích trữ hàng hóa, tiếp theo là việc các doanh nghiệp tự định giá lại sản phẩm và chào bán với mức giá cao hơn để phòng ngừa rủi ro tương lai. Những hành động này vô hình trung tạo nên một "vòng xoáy" lạm phát kỳ vọng rất khó kiểm soát và triệt tiêu.

Vấn đề lạm phát kỳ vọng không chỉ dừng lại ở những con số thống kê mà nó còn đi sâu vào ý thức của người dân và cộng đồng doanh nghiệp. PGS.TS.Phạm Hoàng Lương nhấn mạnh rằng chính sự thay đổi trong nhận thức này sẽ tạo ra sức ép cực lớn đối với việc phân bố giá cả và các chính sách công của Nhà nước.

Đặc biệt, nó gây khó khăn trực tiếp cho các chính sách về tín dụng và quản lý tài khóa hàng năm. Mặc dù các đơn vị đầu mối như Petrolimex đã có những nỗ lực nhất định trong việc thăm dò thị trường và đảm bảo nguồn cung ổn định để giảm thiểu cú sốc giá, nhưng sự hiện diện của ba tầng cấp tác động nêu trên vẫn luôn xuyên suốt và tiềm ẩn nhiều rủi ro cho sự ổn định vĩ mô.

Để đạt được mục tiêu kép là tăng trưởng cao và kiểm soát lạm phát, việc nhận diện đúng và quản lý hiệu quả các áp lực từ giá xăng dầu sẽ là yêu cầu cấp thiết hàng đầu.