Cú quay đầu giữa biển khiến cả ngành dầu Nga 'đổi vận': Giá bật lên 100 USD, lệnh trừng phạt bắt đầu lung lay

Trong khoảng thời gian từ 22/2 đến 26/2, tàu chở dầu Sarah, một tàu 20 năm tuổi treo cờ Hong Kong, đã tắt hệ thống định vị để nhận 3 lô dầu Nga từ các tàu nhỏ ngoài khơi Oman. Con tàu sau đó hướng về Singapore, nhiều khả năng để sang tải cho một tàu “bóng tối” khác trước khi tiếp tục hành trình tới Trung Quốc.

Tuy nhiên, ngày 6/3, chỉ một ngày sau khi Mỹ ban hành miễn trừ trừng phạt trong 30 ngày cho phép các nhà máy lọc dầu Ấn Độ mua dầu Nga, con tàu bất ngờ đổi hướng. Điểm đến mới là một nhà máy lọc dầu ở miền tây Ấn Độ, dự kiến cập cảng vào 14/3.

Giá dầu tăng, Nga “hồi sinh”

Việc eo biển Hormuz gần như bị phong tỏa đã khiến khoảng 15% nguồn cung dầu toàn cầu bị mắc kẹt tại Vịnh Ba Tư. Nếu như tháng 12, giá Brent từng rơi xuống 59 USD/thùng và thị trường lo ngại dư cung lớn, thì nay đã tiến sát mốc 100 USD/thùng.

Diễn biến này khiến dầu Nga trở nên khó bị “tẩy chay” hơn. Ngày 12/3, chính quyền Mỹ tiếp tục gia hạn miễn trừ, cho phép các nước mua lượng dầu Nga đã được bốc lên tàu.

Đối với Tổng thống Vladimir Putin, đây là “phao cứu sinh” đúng lúc. Trước khi xung đột Iran nổ ra, doanh thu dầu mỏ của Nga sụt giảm mạnh khi các khách hàng lớn như Ấn Độ và Trung Quốc cắt giảm nhập khẩu. Đến tháng 2, xuất khẩu giảm khoảng 20%, kéo doanh thu dầu khí của Nga giảm 44% so với cùng kỳ năm trước.

Chỉ trong 2 tháng, thâm hụt ngân sách đã lên tới 3.400 tỷ rúp, tương đương gần 90% mục tiêu cả năm 2026.

Hiện tại, giá dầu đã quay về mức trung bình của năm 2022. Nếu tình trạng gián đoạn tại Hormuz kéo dài, Nga có thể tái lập “cú hích lợi nhuận” như thời điểm đó, thậm chí bù đắp phần nào 300 tỷ USD dự trữ bị phương Tây phong tỏa.

Dọn kho, tăng giá, nới lỏng trừng phạt

Trước mắt, khủng hoảng tại Vịnh giúp Nga giải phóng lượng dầu tồn kho khổng lồ đang “mắc kẹt” trên biển do thiếu người mua. Ấn Độ đã tăng nhập khẩu khoảng 50%, góp phần giảm tồn kho xuống còn khoảng 122 triệu thùng. Trung Quốc cũng gia tăng mua vào.

Dù các lô hàng này đã được bán từ trước, nên lợi ích tài chính chủ yếu thuộc về giới thương nhân, nhưng xu hướng nới lỏng của Mỹ có thể mở đường cho các lô dầu mới của Nga tiếp cận thị trường dễ dàng hơn.

Nga vì thế hưởng lợi trên 3 phương diện: giá bán cao hơn, hiệu quả trừng phạt suy yếu và khả năng thu hút thêm sự hậu thuẫn từ Trung Quốc.

Trước hết là giá. Khi dầu Trung Đông bị gián đoạn, thị trường đổ xô tìm nguồn thay thế. Dầu Nga, có chất lượng tương đồng, trở nên hấp dẫn với các nhà máy lọc dầu châu Á. Thậm chí, dầu Urals giao tới Ấn Độ hiện đã được bán với giá cao hơn Brent, thay vì chiết khấu sâu như trước.

Ngoài ra, cơ chế “chốt giá linh hoạt” tại các nhà máy lọc dầu tư nhân Trung Quốc còn giúp người bán hưởng lợi thêm. Người mua có thể trì hoãn việc chốt giá trong tối đa 2 tháng, nhưng khi giá Brent tăng quá nhanh, nhiều nhà máy không đủ ký quỹ, buộc phải chấp nhận chốt giá ở vùng đỉnh – mang lại lợi nhuận lớn hơn cho phía cung.

Theo ước tính, cứ mỗi 10 USD giá dầu Brent tăng thêm trong 1 tháng, doanh thu xuất khẩu năng lượng của Nga tăng khoảng 2,8 tỷ USD, trong đó khoảng 1,6 tỷ USD chảy trực tiếp vào ngân sách.

Trừng phạt lung lay, liên kết Nga - Trung sâu hơn

Khủng hoảng năng lượng cũng khiến phương Tây khó siết chặt trừng phạt hơn. Trước đó, Mỹ từng cân nhắc các biện pháp cứng rắn hơn như thuế thứ cấp hay truy quét đội tàu “bóng tối”. Nhưng việc nới lỏng gần đây làm suy yếu tính nhất quán trong chính sách, đồng thời khoét sâu bất đồng với châu Âu.

Một gói trừng phạt mới của EU, bao gồm lệnh cấm hoàn toàn dịch vụ hàng hải đối với dầu Nga, hiện cũng khó có khả năng được thông qua, khi vấp phải phản đối từ một số quốc gia thành viên. Nguy cơ thiếu khí đốt còn có thể buộc châu Âu trì hoãn kế hoạch ngừng nhập LNG từ Nga trong năm tới.

Ở chiều ngược lại, lo ngại rủi ro tại các “nút thắt” hàng hải khiến Bắc Kinh có xu hướng xích lại gần Moscow. Trung Quốc có dự trữ dầu lớn, tương đương gần 4 tháng nhập khẩu, nhưng dự trữ khí đốt chỉ đủ khoảng 40 ngày.

Điều này khiến các tuyến cung cấp khí đốt trên bộ trở nên hấp dẫn hơn, đặc biệt là dự án đường ống Power of Siberia 2 dài 2.600km. Dù đàm phán trước đây bế tắc, khủng hoảng hiện tại có thể khiến Trung Quốc nhượng bộ hơn về giá, mở ra cơ hội cho Nga mở rộng xuất khẩu khí đốt.

“Cú tăng đường” ngắn hạn

Dù vậy, nhiều chuyên gia cho rằng vận may hiện tại của Nga chỉ mang tính tạm thời. Các cuộc tấn công liên tục vào cơ sở hạ tầng dầu khí đã buộc nước này phải chuyển nguồn vốn từ đầu tư mới sang sửa chữa. Cùng với trừng phạt và chính sách thuế, năng lực mở rộng sản xuất bị suy giảm đáng kể.

Hiện Nga chỉ có khoảng 300.000 thùng/ngày công suất dự phòng, quá nhỏ so với lượng thiếu hụt 10–15 triệu thùng/ngày từ khu vực Vịnh. Khả năng tăng mạnh sản lượng trong ngắn hạn là rất hạn chế.

Về dài hạn, giá dầu cao có thể khuyến khích đầu tư, nhưng cũng tiềm ẩn rủi ro: nếu giá vượt 150 USD/thùng, nhu cầu toàn cầu có thể sụt giảm mạnh, đẩy nhanh quá trình chuyển dịch khỏi nhiên liệu hóa thạch. Ngoài ra, phần lợi nhuận tăng thêm nhiều khả năng sẽ bị chính phủ trích cho chi tiêu quốc phòng, thay vì tái đầu tư sản xuất.

Trong kịch bản xấu hơn, bất ổn tại Trung Đông có thể khiến OPEC rạn nứt, biến Nga và các đồng minh trước đây như Saudi Arabia thành đối thủ trực tiếp.

Xung đột Iran vì vậy không phải là bước ngoặt mang tính quyết định cho Nga. Trước năm 2022, nước này có vị thế thuận lợi hơn nhiều khi có thể bán năng lượng cho toàn thế giới và hợp tác với các tập đoàn phương Tây. Giá dầu tăng và dư địa ảnh hưởng lớn hơn hiện nay chỉ có thể bù đắp khoảng 20% thiệt hại đó. Sản lượng dầu của Nga vẫn được dự báo giảm khoảng 3% mỗi năm.

Quan trọng hơn, dòng tiền gia tăng không đồng nghĩa với lợi thế trên chiến trường, bởi vấn đề của Nga không nằm ở tài chính mà ở năng lực triển khai quân sự.

Khủng hoảng tại Hormuz có thể mang lại cho Nga một “cú tăng đường” ngắn hạn. Nhưng chừng đó là chưa đủ để giải quyết những vấn đề mang tính cấu trúc của nền kinh tế.