Giá thuốc lá Việt Nam thuộc nhóm rẻ nhất thế giới, ngày càng thấp so với thu nhập

Sau 13 năm triển khai Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá, Bộ Y tế nhìn nhận một thực tế đáng lo ngại: dù đã ba lần điều chỉnh thuế tiêu thụ đặc biệt trong giai đoạn 2013-2025, giá thuốc lá tại Việt Nam vẫn ở mức thấp, ngày càng rẻ hơn so với thu nhập và dễ tiếp cận với người dân, khiến mục tiêu giảm tỷ lệ sử dụng thuốc lá gặp nhiều thách thức.

Theo báo cáo tổng kết của Bộ Y tế, Việt Nam đã tăng thuế tiêu thụ đặc biệt đối với thuốc lá vào các năm 2016 (từ 65% lên 70%) và 2019 (từ 70% lên 75%).

Gần đây nhất, Luật Thuế tiêu thụ đặc biệt sửa đổi năm 2025, có hiệu lực từ ngày 1/1/2026, bổ sung thuế tuyệt đối theo lộ trình. Cụ thể, thuốc lá điếu sẽ chịu mức thuế tuyệt đối 2.000 đồng/bao từ năm 2027, tăng lên 8.000 đồng vào năm 2030 và đạt 10.000 đồng từ năm 2031. Với xì gà, mức thuế tuyệt đối trên mỗi điếu cao gấp 10 lần thuốc lá điếu thông thường.

Tuy nhiên, theo đánh giá của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và các chuyên gia Quỹ Phòng, chống tác hại của thuốc lá, mức điều chỉnh này vẫn còn thấp.

Hiện tỷ lệ thuế thuốc lá tính trên giá bán lẻ tại Việt Nam chỉ khoảng 36%, thấp hơn đáng kể so với nhiều quốc gia trong khu vực. Bộ Y tế lo ngại việc tăng thuế theo cách hiện nay chỉ làm giảm tiêu dùng trong ngắn hạn, chủ yếu ở năm điều chỉnh, sau đó nhu cầu mua và sử dụng thuốc lá sẽ sớm quay trở lại.

Thực tế cho thấy, giá thuốc lá tại Việt Nam đang thuộc nhóm rẻ nhất thế giới. Theo báo cáo của WHO, năm 2020, giá trung bình một bao thuốc lá nhãn Marlboro tại Việt Nam là 2,82 USD PPP/bao, chỉ bằng khoảng 1/3 mức trung bình toàn cầu. Giá thuốc lá ở Việt Nam đứng thứ 157 trên tổng số 161 quốc gia có số liệu báo cáo năm 2020. So với khu vực Đông Nam Á, giá thuốc lá trong nước cũng thấp nhất, chưa đến 1 USD/bao, trong khi tại Singapore, Brunei hay Malaysia, người tiêu dùng phải chi từ 4-10 USD cho một bao thuốc lá.

Giá thuốc lá thấp được Bộ Y tế xác định là một trong những nguyên nhân chính thúc đẩy tiêu dùng, đặc biệt thu hút người hút mới trong nhóm thanh thiếu niên và người thu nhập thấp. Dù trước đây Bộ Tài chính từng ban hành Quyết định số 70/QĐ-BTC quy định giá bán tối thiểu đối với thuốc lá điếu tiêu thụ trong nước, nhưng từ ngày 1/7/2024, theo Luật Giá năm 2023, thuốc lá không còn thuộc diện Nhà nước định giá. Điều này khiến công cụ kiểm soát giá thuốc lá ngày càng hạn chế.

Bộ Y tế cũng chỉ ra một nghịch lý đáng chú ý: trong khi thu nhập bình quân đầu người của Việt Nam tăng đều qua các năm, thì các mức tăng thuế thuốc lá giai đoạn 2016-2025 lại thấp và khoảng cách giữa các lần điều chỉnh kéo dài.

Kết quả là giá thuốc lá ngày càng rẻ hơn tương đối so với thu nhập, làm suy giảm hiệu quả của chính sách thuế trong việc hạn chế tiêu dùng.

Hệ quả là Việt Nam hiện là quốc gia tiêu thụ thuốc lá nhiều nhất trong nhóm so sánh, với khoảng 3,85 tỷ bao mỗi năm, cao hơn Thái Lan và Philippines. Trong khi đó, nguồn thu từ thuế thuốc lá của Việt Nam chỉ đạt khoảng 760 triệu USD, thấp hơn nhiều so với Thái Lan (2,09 tỷ USD) và Philippines (2,65 tỷ USD), dù mức độ tiêu thụ không hề thấp hơn.

Từ thực trạng này, Bộ Y tế cho rằng đây là một trong những nguyên nhân quan trọng khiến Việt Nam khó đạt mục tiêu giảm tỷ lệ hút thuốc ở nam giới xuống 36% vào năm 2030 theo Chiến lược phòng, chống tác hại của thuốc lá.

Trong bối cảnh đó, dự thảo sửa đổi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá đang được Bộ Y tế xây dựng được xem là bước đi nhằm bổ trợ cho chính sách thuế.

Dự thảo đã đưa ra đề xuất cấm triệt để việc trưng bày thuốc lá tại các cơ sở bán buôn, bán lẻ, bởi theo cơ quan soạn thảo, việc trưng bày bao, tút thuốc lá thực chất là một hình thức quảng cáo gián tiếp, có tác động kích thích tiêu dùng.

Đồng thời, dự thảo cũng đề xuất tăng diện tích cảnh báo sức khỏe bằng hình ảnh lên ít nhất 85% diện tích mỗi mặt chính của bao thuốc lá, tiệm cận xu hướng quốc tế.

Bộ Y tế cho biết, dù sau hơn một thập kỷ triển khai Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá, tỷ lệ hút thuốc ở người trưởng thành và thanh thiếu niên đã giảm, nhưng thuốc lá điện tử lại nổi lên như một thách thức mới, đặc biệt trong nhóm tuổi trẻ.

Cùng với đó, thuốc lá vẫn đang gây ra gánh nặng lớn cho y tế và kinh tế, với hơn 100.000 ca tử vong mỗi năm và tổng chi phí ước tính vượt 2% GDP.

Theo Bộ Y tế, để đạt mục tiêu giảm tiêu dùng thuốc lá một cách bền vững, chính sách thuế cần được điều chỉnh mạnh mẽ hơn, song song với các biện pháp giảm nhu cầu như kiểm soát trưng bày, mở rộng không gian cấm hút thuốc và tăng cường cảnh báo sức khỏe. Thuốc lá cần được nhìn nhận đúng là một sản phẩm tiêu dùng độc hại, gây tổn thất lớn cho xã hội nếu không có những can thiệp đủ mạnh và kịp thời.