Góc nhìn luật sư: Phạt đến 200 triệu đồng vẫn quá nhẹ với doanh nghiệp kinh doanh thực phẩm bẩn

Doanh nghiệp coi tiền phạt là "chi phí kinh doanh"

Tại Tọa đàm góp ý sửa đổi Luật An toàn thực phẩm với chủ đề "Siết từ gốc để bảo vệ sức khỏe người dân", phân tích về chế tài xử lý vi phạm trong lĩnh vực an toàn thực phẩm, luật sư Lê Kiên Lương Giám đốc Công ty luật Thiên Hương, Đoàn Luật sư TPHCM, cho biết theo quy định hiện hành, mức xử phạt vi phạm hành chính cao nhất đối với cá nhân là 100 triệu đồng và đối với tổ chức là 200 triệu đồng.

Tuy nhiên, theo ông, mức xử phạt này chưa tương xứng với tính chất và mức độ nguy hiểm của hành vi vi phạm.

"Có những doanh nghiệp sử dụng thực phẩm bẩn hoặc thực phẩm không bảo đảm chất lượng nhưng mang lại lợi nhuận hàng chục, thậm chí hàng trăm tỷ đồng. Trong khi đó, mức phạt tối đa chỉ 200 triệu đồng khiến nhiều đơn vị mặc nhiên coi đây là một khoản chi phí kinh doanh hoặc rủi ro pháp lý phải chấp nhận", ông Lương nhận định.

Theo vị luật sư, nếu chế tài không đủ mạnh, việc xử phạt sẽ khó tạo được hiệu ứng răn đe thực sự. Do đó, bên cạnh việc nâng mức xử phạt hành chính, cơ quan quản lý cần nghiên cứu cơ chế truy thu toàn bộ khoản thu lợi bất chính từ hành vi vi phạm.

Đề cập đến chế tài hình sự, luật sư Lê Kiên Lương cho biết Điều 317 Bộ luật Hình sự năm 2015 quy định tội vi phạm quy định về an toàn thực phẩm với mức hình phạt cao nhất lên tới 20 năm tù.

Tuy nhiên, trên thực tế, việc áp dụng điều luật này không hề đơn giản. Theo ông, khó khăn đầu tiên nằm ở việc cấu thành tội phạm hiện nay là cấu thành vật chất, tức phải chứng minh được hậu quả hoặc mức độ nguy hiểm cụ thể thì mới có căn cứ xử lý hình sự.

Trong khi đó, tác hại của thực phẩm bẩn thường không xuất hiện ngay lập tức.

"Nhiều trường hợp người dân sử dụng thực phẩm không an toàn trong thời gian dài, bệnh tật chỉ phát sinh sau nhiều năm. Việc chứng minh mối liên hệ giữa hành vi vi phạm và hậu quả sức khỏe tại thời điểm xử lý là rất khó khăn", ông phân tích.

Một vướng mắc khác là trong nhiều quy định của Điều 317 xuất hiện cụm từ "mà biết", tức cơ quan tố tụng phải chứng minh người thực hiện hành vi biết rõ sản phẩm không bảo đảm an toàn nhưng vẫn cố tình đưa ra thị trường.

Theo luật sư Lương, đây là một trong những điểm gây khó khăn lớn trong thực tiễn. Ông dẫn chứng đã từng có những vụ việc liên quan đến việc thu mua lợn mắc dịch tả lợn châu Phi để chế biến thực phẩm, nhưng cơ quan tố tụng gặp nhiều trở ngại khi chứng minh đối tượng biết rõ vật nuôi đã nhiễm bệnh.

Cần chế tài đủ mạnh để ngăn chặn từ sớm

Bên cạnh vấn đề chế tài, luật sư Lê Kiên Lương cho rằng Luật An toàn thực phẩm sửa đổi cần tập trung xử lý các khoảng trống mang tính cấu trúc trong quản lý nhà nước. Trước hết là vấn đề phân định trách nhiệm quản lý. Theo ông, cần nghiên cứu mô hình quản lý thống nhất một đầu mối để tránh tình trạng chồng chéo, phân tán trách nhiệm.

Ngoài ra, luật sửa đổi cần bổ sung các quy định quản lý thực phẩm trên môi trường số. Hiện nay, hoạt động kinh doanh thực phẩm qua mạng xã hội, livestream và các sàn thương mại điện tử phát triển mạnh nhưng hành lang pháp lý vẫn còn nhiều khoảng trống.

Theo ông, cần quy định rõ trách nhiệm định danh người bán, cơ chế xác thực nguồn gốc sản phẩm cũng như trách nhiệm liên đới của các nền tảng trung gian. Bên cạnh đó, các quy định về truy xuất nguồn gốc và cơ chế hậu kiểm dựa trên đánh giá rủi ro cũng cần được hoàn thiện để tăng hiệu quả giám sát.

Từ những bất cập nêu trên, luật sư Lê Kiên Lương đề xuất quá trình sửa đổi Luật An toàn thực phẩm cần hướng tới thay đổi toàn diện tư duy quản lý, từ xử lý vi phạm sang phòng ngừa rủi ro.

Theo ông, cần xem xét khả năng hoàn thiện các quy định của Bộ luật Hình sự theo hướng tăng tính chủ động trong phòng ngừa, thay vì chỉ xử lý khi hậu quả đã xảy ra.

"Phải xây dựng cơ chế đủ mạnh để người vi phạm không còn tâm lý coi tiền phạt là chi phí kinh doanh. Chỉ khi đó Luật An toàn thực phẩm mới thực sự trở thành lá chắn bảo vệ sức khỏe và tính mạng của hơn 100 triệu người dân Việt Nam", luật sư Lê Kiên Lương nhấn mạnh.