GS Nguyễn Thiện Nhân: Muốn thành nước thu nhập cao năm 2045, Việt Nam cần tăng nhân lực R&D từ 75.000 lên gần 300.000 người

Nhật Bản tăng trưởng thần kỳ 30 năm rồi trì trệ thêm 30 năm

Phát biểu tại Hội thảo quốc gia về đổi mới mô hình phát triển đất nước, GS TS Nguyễn Thiện Nhân, nguyên ủy viên Bộ Chính trị, nguyên Phó Thủ tướng Chính phủ, cho rằng nếu muốn đạt mục tiêu nước thu nhập cao vào năm 2045, Việt Nam buộc phải tăng mạnh lực lượng lao động nghiên cứu phát triển (R&D).

Ông dẫn lại trường hợp của Nhật Bản như một bài học lớn về phát triển. Theo ông, giai đoạn 1965–1995, Nhật Bản trải qua 30 năm tăng trưởng kinh tế vượt bậc với tốc độ hơn 14%/năm. Thu nhập bình quân đầu người từ dưới 1.000 USD đã tăng lên khoảng 44.000 USD, tương đương 154% của Mỹ – một kỳ tích mà rất ít quốc gia đạt được.

Tuy nhiên, sau giai đoạn bùng nổ này, kinh tế Nhật Bản lại bước vào hơn 30 năm tăng trưởng trì trệ. Lý giải nguyên nhân, ông cho rằng tăng trưởng GDP về bản chất phụ thuộc vào hai yếu tố cốt lõi: Năng suất lao động và quy mô lực lượng lao động.

“Nếu một trong hai yếu tố này giảm thì kinh tế lập tức chịu áp lực”, ông nói.

Ông phân tích, Nhật Bản bắt đầu đối mặt suy giảm lao động từ sau năm 1995 do mức sinh giảm kéo dài. Song song đó, năng suất lao động cũng chững lại, khiến nền kinh tế rơi vào trạng thái tăng trưởng thấp suốt nhiều thập kỷ. Ông cảnh báo đây không chỉ là câu chuyện của Nhật Bản mà còn xuất hiện ở Hàn Quốc và Trung Quốc – những quốc gia đang đối mặt khủng hoảng dân số và già hóa.

"Việt Nam cần tránh mô hình phát triển bùng nổ kinh tế 20–30 năm rồi teo lại do suy giảm con người và lao động", ông khuyến nghị.

Việt Nam chỉ có 1,5 lao động R&D/1.000 lao động, thấp nhất nhóm khảo sát

Đi vào “điểm nghẽn” tăng trưởng hai con số của Việt Nam, ông Nguyễn Thiện Nhân cho rằng năng suất lao động chịu tác động bởi nhiều yếu tố, nhưng ở cấp doanh nghiệp và quốc gia, yếu tố quan trọng hàng đầu là lực lượng làm nghiên cứu phát triển.

Theo số liệu được ông dẫn lại, hiện Việt Nam chỉ có 1,5 lao động nghiên cứu phát triển trên mỗi 1.000 lao động, thấp nhất trong nhóm quốc gia khảo sát.

Trong khi đó Malaysia đạt gần 7 lao động R&D/1.000 lao động; Trung Quốc cao hơn Việt Nam và đã bước vào nhóm nước thu nhập cao; các quốc gia có thu nhập bình quân đầu người trên 30.000 USD đều có trên 9 lao động R&D/1.000 lao động.

“Không có nước nào GDP đầu người vượt 30.000 USD mà mật độ lao động nghiên cứu phát triển dưới 9 người/1.000 lao động”, ông nhấn mạnh.

Đáng chú ý, ông dẫn kết quả phân tích tương quan cho thấy mỗi lao động R&D tăng thêm có thể gắn với mức tăng khoảng 4.700 USD GDP đầu người, còn riêng nhóm các nước có mật độ R&D thấp như Việt Nam, Malaysia, Thái Lan và Trung Quốc, mức tăng tương ứng khoảng 2.100 USD.

Muốn thành nước thu nhập cao năm 2045, Việt Nam cần gần 300.000 nhân lực R&D

Từ các mô hình tính toán, ông Nguyễn Thiện Nhân cho rằng mục tiêu trở thành nước thu nhập cao vào năm 2045, tương đương trình độ Trung Quốc hiện nay, đòi hỏi Việt Nam tăng số lao động nghiên cứu phát triển của cả nước từ mức 75.000 người lên 294.000 người. Điều này đồng nghĩa mật độ lao động R&D phải tăng từ 1,5 lên khoảng 5,8 người trên 1.000 lao động.

Theo ông, đây là điều kiện bắt buộc. “Không có số này thì không cách nào khác có thu nhập cao được”, ông nhấn mạnh.

Xa hơn, ông đưa ra lộ trình nhân lực R&D cho Việt Nam: Khoảng 300.000 người để hướng tới nước thu nhập cao năm 2045; khoảng 700.000 người nếu GDP bình quân đầu người đạt 60.000 USD vào năm 2085; và khoảng 1 triệu lao động R&D nếu hướng tới mức 100.000 USD/người vào cuối thế kỷ.

Theo ông, đây sẽ là lực lượng “đầu tàu”, tạo hiệu ứng lan tỏa năng suất cho 50–60 triệu lao động Việt Nam.