Hà Nội tính ngầm hóa nội đô để giảm áp lực đô thị: Chuyên gia cảnh báo một vấn đề đặc biệt quan trọng

Hà Nội giải bài toán 'ngộp thở' đô thị bằng không gian ngầm

Dự thảo quy hoạch Hà Nội với tầm nhìn 100 năm đang mở ra một chương mới cho Thủ đô, với tham vọng ngầm hóa nội đô và xây dựng hệ thống chống ngập hiện đại.

Chia sẻ trong talkshow "Ngầm hóa đô thị Hà Nội cực kỳ thận trọng vì địa chất Sông Hồng quá yếu", GS. Đặng Hùng Võ - Nguyên Thứ trưởng Bộ Tài nguyên và Môi trường chia sẻ, đây là hướng đi phù hợp với xu thế phát triển đô thị hiện đại, tuy nhiên quá trình triển khai cần được nghiên cứu kỹ lưỡng để bảo đảm an toàn và hiệu quả lâu dài.

Ông phân tích rằng, khác với Nhật Bản - nơi có nền địa chất đá gốc vững chắc thuận lợi cho việc phát triển mạng lưới công trình ngầm quy mô lớn thì địa chất Hà Nội chủ yếu là trầm tích Đệ tứ với đặc tính nền đất yếu hơn. Vì vậy, việc xây dựng các công trình ngầm tại Thủ đô cần đi kèm công tác khảo sát địa chất cẩn trọng, đặc biệt ở những khu vực đất cát hoặc khả năng chịu tải thấp.

Trong đồ án Quy hoạch tổng thể với tầm nhìn 100 năm, Hà Nội định hướng tập trung xây dựng không gian ngầm theo hướng đồng bộ, phân tầng nhiều lớp, theo độ sâu với các chức năng riêng biệt.

Theo đó, tầng ngầm từ 0 đến 15m sẽ ưu tiên cho các chức năng gắn trực tiếp với đời sống đô thị như bãi đậu xe ngầm, đường đi bộ, trung tâm thương mại và hạ tầng kỹ thuật. Đây cũng là khu vực có khả năng thương mại hóa cao nhất khi kết nối trực tiếp với các ga metro và khu giao thông công cộng (TOD) trong tương lai. Các tầng sâu hơn phục vụ hệ thống tiêu thoát nước, xử lý kỹ thuật và các công trình hạ tầng chiến lược. Tỷ lệ ngầm hóa khu vực nội đô được đề xuất là hơn 40% diện tích đất xây dựng đô thị.

Không gian ngầm cũng được quy hoạch theo từng khu vực chức năng, như khu vực phía Nam sông Hồng được định hướng phát triển các tuyến giao thông ngầm, hệ thống hầm kết nối và bãi đỗ xe quy mô lớn; phía Bắc sông Hồng sẽ hình thành các sảnh chuyển tuyến và khu thương mại ngầm, trong khi trục Sơn Tây - Hòa Lạc - Xuân Mai - Phú Xuyên được định vị là khu vực phát triển hạ tầng ngầm cho công nghệ cao, dữ liệu và các cơ sở tính toán hiệu năng lớn.

"Đặc biệt, nghiên cứu xây dựng hệ thống bể ngầm khổng lồ chứa nước mưa kết hợp giao thông để giải quyết triệt để ngập úng", đồ án nêu. Bể ngầm khổng lồ dự kiến dung tích khoảng 125 triệu m3, được xây dựng trong giai đoạn 2036-2045.

Ngoài ra, đồ án cũng đề xuất nghiên cứu quy hoạch bổ sung các hồ điều hòa trữ nước, thoát nước, chống úng ngập tại khu vực có cốt nền thấp, thường xuyên ngập úng, kết hợp phát triển trồng rừng, đào hồ lớn tích nước dự trữ.

Song hành với không gian ngầm, một điểm nhấn quan trọng của quy hoạch lần này là chuyển dịch trục phát triển từ một bên sông sang lấy Sông Hồng làm xương sống của toàn bộ đô thị. GS. Đặng Hùng Võ cho rằng, trong kỷ nguyên hòa bình và phát triển công nghệ hiện nay, sông Hồng cần được nhìn nhận như một cảnh quan sinh thái và trục giao thương thuận lợi cho thương mại.

Việc tổ chức lại Hà Nội với sông Hồng ở vị trí trung tâm không chỉ phù hợp với xu hướng phát triển của nhiều đô thị lớn trên thế giới mà còn mang ý nghĩa phong thủy sâu sắc. Theo triết học phương Đông, nước và gió là hai yếu tố vận động tạo nên sinh khí, và dòng chảy của sông Hồng chính là động lực thúc đẩy sự phát triển mạnh mẽ cho Thủ đô.

Sự thay đổi về cấu trúc không gian này gắn liền với Nghị quyết 02 của Bộ Chính trị, văn bản mà ông Võ đánh giá là bước đột phá giúp Hà Nội không còn chia cắt theo từng ngành riêng lẻ mà hướng tới mô hình chùm đô thị đa cực, đa trung tâm, nơi các khu vực bổ trợ lợi ích cho nhau.

Đặc biệt, vùng đất bãi sông Hồng lâu nay chưa được khai thác hiệu quả và thường xuyên bị lấn chiếm, nay được kỳ vọng trở thành một thành phố hiện đại, đa tầng, đa lớp, đồng thời là điểm đến du lịch mang tính di sản gắn với lịch sửtrị thủy.

Giáo sư Võ cho rằng cách tiếp cận này thể hiện tư duy kiến tạo, lấy sự đồng lòng của người dân, doanh nghiệp và Nhà nước làm trung tâm, thay vì chỉ dựa vào các quyết định hành chính đơn thuần.

Quy hoạch Hà Nội phải luôn đi đôi với kế hoạch tài chính thực tế

Một điểm nghẽn lớn trong các quy hoạch trước đây, theo GS. Đặng Hùng Võ, là vấn đề tài chính. Ông thẳng thắn nêu bài toán nguồn lực khi đặt câu hỏi “tiền ở đâu?” trong bối cảnh nhiều quy hoạch trước đây bị đình trệ do thiếu ngân sách.

Ông cho rằng quy hoạch phải luôn đi đôi với kế hoạch tài chính thực tế, tính toán chi tiết từ nguồn vốn vay ngân hàng, phát hành trái phiếu cho đến việc thu hồi giá trị thặng dư từ đất đai.

Kinh nghiệm từ Anh và Mỹ cho thấy, việc phát hành trái phiếu để đầu tư hạ tầng, sau đó thu lại phí phát triển khi giá trị đất tăng lên là một quy trình minh bạch và hiệu quả. Theo ông, tại Việt Nam, nếu không thu được phần giá trị đất đai tăng thêm do Nhà nước đầu tư hạ tầng tạo ra, thì nguồn ngân sách cho phát triển sẽ dễ rơi vào tình trạng thiếu hụt.

Ông cũng đề xuất cần áp dụng các loại phí phát triển hoặc thuế đánh vào địa tô tăng thêm để bảo đảm công bằng và tạo nguồn lực tái đầu tư.

Bên cạnh bài toán kinh tế, quản trị đô thị hiện đại cũng đòi hỏi sự chuyển đổi từ mô hình quản lý áp đặt từ trên xuống sang mô hình quản trị hai chiều với sự tham gia của người dân. GS. Đặng Hùng Võ nêu rõ ba yếu tố then chốt để quản trị hiệu quả gồm: công khai, minh bạch thông tin; trao quyền giám sát cho cộng đồng; và quy định rõ trách nhiệm giải trình của cán bộ quản lý.

Theo ông, công nghệ bản sao số (digital twin) có thể được ứng dụng để giám sát việc triển khai dự án theo thời gian thực, cho phép người dân trực tiếp theo dõi và đặt câu hỏi về những bất cập trên thực địa. Việc chuyển từ cơ chế thu hồi đất hành chính sang các mô hình như góp vốn bằng quyền sử dụng đất cũng sẽ giúp người dân trở thành một phần của dự án, được chia sẻ lợi ích lâu dài và giảm thiểu các xung đột lợi ích phức tạp.

Cuối cùng, dù phát triển theo hướng hiện đại với các tòa nhà cao tầng hay mô hình TOD (phát triển đô thị gắn với giao thông công cộng), Hà Nội vẫn phải giữ được “hồn cốt” văn hóa và giá trị lịch sử hơn 1.000 năm. GS. Đặng Hùng Võ lưu ý, những khu vực như Ba Đình hay Phố Cổ Hà Nội cần được bảo tồn nguyên vẹn giá trị di sản, thay vì bị cuốn vào áp lực phát triển kinh tế.

Ông Đặng Hùng Võ cho rằng, trong quá trình phát triển đô thị hiện đại, Hà Nội cần song hành giữa xây dựng hạ tầng mới và gìn giữ các giá trị lịch sử, văn hóa đã tạo nên bản sắc riêng của Thủ đô. Theo ông, những dấu ấn lịch sử, các di sản văn hóa và chiều sâu nghìn năm văn hiến chính là yếu tố làm nên nét khác biệt của Hà Nội so với nhiều đô thị trên thế giới.

Một quy hoạch thành công không chỉ nằm ở những công trình hiện đại hay hệ thống hạ tầng tiên tiến, mà còn phải là sự kết hợp hài hòa giữa tư duy tài chính, kỹ thuật phát triển đô thị và sự trân trọng đối với giá trị tinh thần, văn hóa của vùng đất.