Hộ kinh doanh 'đuối sức', hơn 80% sụt doanh thu

Khu vực hộ kinh doanh – một cấu phần quan trọng của kinh tế tư nhân – đang đối mặt với nhiều thách thức trong bối cảnh sức cầu suy yếu và chi phí gia tăng, trong đó áp lực pháp lý và chi phí tuân thủ nổi lên là rào cản lớn nhất, theo khảo sát mới công bố của Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam.

Báo cáo khảo sát về hộ kinh doanh trên phạm vi toàn quốc cho thấy, tính đến cuối năm 2025, cả nước có khoảng 6,1 triệu hộ kinh doanh, tạo việc làm cho gần 10 triệu lao động và đóng góp hơn 32.800 tỷ đồng vào ngân sách nhà nước. Đây không phải là khu vực “bên lề” mà là một trụ cột quan trọng của nền kinh tế, đặc biệt trong việc bảo đảm sinh kế và ổn định xã hội.

Cơ cấu hoạt động của khu vực này cho thấy mức độ bám sát thị trường tiêu dùng rất cao. Khoảng 90,1% hộ kinh doanh hoạt động trong lĩnh vực bán lẻ, 5,3% trong dịch vụ ăn uống, với 72% khách hàng là cá nhân. Điều này khiến hộ kinh doanh trở thành “mặt tiền” của nền kinh tế, phản ánh trực tiếp sức khỏe của thị trường dân sinh.

Tuy nhiên, bức tranh hiện tại cho thấy nhiều dấu hiệu đáng lo ngại. Trong năm 2025, có tới 81,5% hộ kinh doanh ghi nhận doanh thu giảm, trong khi 75,4% cho biết lượng khách hàng sụt giảm. Phần lớn các hộ vẫn duy trì hoạt động, nhưng đang vận hành ở ngưỡng lợi nhuận rất thấp, khó tích lũy để tái đầu tư hoặc nâng cao khả năng chống chịu trước các cú sốc mới.

Trước những áp lực này, tâm thế chủ đạo của hộ kinh doanh là phòng thủ. Khảo sát cho thấy 60,8% hộ lựa chọn duy trì hoạt động ở quy mô hiện tại, 33% thu hẹp, 4,4% có xu hướng giải thể, trong khi chỉ 1,8% có kế hoạch mở rộng. Điều này phản ánh niềm tin thị trường còn yếu và triển vọng phục hồi chưa thực sự rõ ràng.

Đáng chú ý, khác với nhận định phổ biến rằng khó khăn chủ yếu đến từ thị trường hay chi phí đầu vào, kết quả khảo sát cho thấy yếu tố pháp lý mới là rào cản lớn nhất. Có tới 73,3% hộ kinh doanh cho biết gặp khó khăn về pháp lý, cao hơn cả áp lực từ thị trường (43,8%) và nguồn lực đầu vào (59,3%).

Không chỉ vậy, chi phí tuân thủ các quy định về thuế, kế toán và hóa đơn điện tử đang trở thành gánh nặng lớn. Khoảng 39,5% hộ kinh doanh cho biết chi phí tuân thủ là áp lực đáng kể, gần tương đương với chi phí nguyên vật liệu (43,8%). Khi quy mô doanh thu tăng lên, mức độ khó khăn trong tuân thủ cũng gia tăng nhanh chóng, cho thấy sự thiếu tương thích giữa yêu cầu quản lý và năng lực thực tế của khu vực này.

Một vấn đề đáng lưu ý khác là mức độ hiểu biết chính sách còn hạn chế. Chỉ 13,9% hộ kinh doanh cho biết hiểu rõ các quy định mới, trong khi phần lớn chỉ nắm ở mức cơ bản hoặc “có nghe nói”. Điều này khiến việc triển khai các chính sách như hóa đơn điện tử gặp nhiều vướng mắc, đặc biệt với nhóm hộ quy mô nhỏ, trình độ thấp hoặc chủ hộ lớn tuổi.

Trong bối cảnh đó, xu hướng chuyển đổi từ hộ kinh doanh lên doanh nghiệp vẫn rất hạn chế. Chỉ 15,6% số hộ được khảo sát cho biết có ý định chuyển đổi trong vòng 2 năm tới, trong khi tới 84,4% chưa có kế hoạch. Nguyên nhân chủ yếu đến từ lo ngại về thủ tục thuế phức tạp (93,4%), kế toán khó khăn (91,7%), chi phí bảo hiểm và nghĩa vụ tài chính tăng cao, cũng như rủi ro bị thanh tra, kiểm tra nhiều hơn.

Đáng chú ý, ngay cả khi quy mô doanh thu tăng lên, động lực chuyển đổi cũng không cải thiện rõ rệt, cho thấy tồn tại một “vùng trũng động lực” – khi hộ kinh doanh đủ lớn để e ngại thay đổi nhưng chưa đủ lớn để buộc phải chuyển đổi sang mô hình doanh nghiệp.

Từ kết quả khảo sát, VCCI cho rằng nếu không có điều chỉnh chính sách phù hợp, khu vực hộ kinh doanh có thể rơi vào vòng lặp trì trệ: khó mở rộng quy mô, khó chính quy hóa và khó tích lũy nguồn lực để nâng cấp năng lực cạnh tranh.

Do đó, cơ quan này khuyến nghị cần ưu tiên cải cách theo hướng giảm độ phức tạp của các quy định, đặc biệt trong lĩnh vực thuế, kế toán và hóa đơn điện tử, nhằm nâng cao tính dễ tuân thủ. Đồng thời, cần phát triển các công cụ hỗ trợ chi phí thấp, dễ sử dụng, cũng như thiết kế chính sách theo hướng phân tầng, tập trung hỗ trợ các nhóm hộ có tiềm năng phát triển.

Đối với chính sách chuyển đổi lên doanh nghiệp, VCCI nhấn mạnh cần chuyển trọng tâm sang giảm chi phí và rủi ro thực tế trong giai đoạn đầu, thay vì thúc đẩy đại trà. Việc xây dựng lộ trình nghĩa vụ phù hợp, hỗ trợ về tài chính và thủ tục hành chính sẽ là yếu tố then chốt để khuyến khích khu vực này phát triển theo hướng chính quy, bền vững hơn.

Theo đánh giá, việc nâng cao sức chống chịu và hỗ trợ khu vực hộ kinh doanh không chỉ mang ý nghĩa kinh tế, mà còn có ý nghĩa xã hội sâu rộng, góp phần củng cố nền tảng của kinh tế tư nhân và bảo đảm ổn định an sinh trong dài hạn.