Hòa Phát (HPG) tính toán gì khi đề xuất 'ôm' khoản nợ 6.500 tỷ tại mỏ sắt Quý Xa?

Quặng sắt là nguyên liệu đầu vào then chốt trong sản xuất thép. Việc chủ động nguồn quặng không chỉ giúp doanh nghiệp giảm phụ thuộc vào nhập khẩu, mà còn hạn chế rủi ro biến động giá và cải thiện hiệu quả kinh doanh trong dài hạn.

Tại Việt Nam, Hòa Phát hiện là tập đoàn thép lớn nhất thị trường. Tuy nhiên, phần lớn nhu cầu quặng sắt của doanh nghiệp này vẫn phải nhập khẩu từ nước ngoài. Dù Hòa Phát có tham gia khai thác một số mỏ quặng tại Úc, hoạt động này phụ thuộc lớn vào chu kỳ giá quặng thế giới, cho thấy bài toán tự chủ nguyên liệu của ngành thép Việt Nam vẫn còn bỏ ngỏ.

Mỗi năm, ngành thép Việt Nam phải nhập khẩu khoảng 30 triệu tấn quặng sắt, với giá trị không dưới 3 tỷ USD. Trong khi đó, Việt Nam vẫn sở hữu một số mỏ quặng lớn nhưng chưa được khai thác hiệu quả. Từ thực tế này, lãnh đạo Hòa Phát đã kiến nghị mua lại khoản nợ tại mỏ Quý Xa (Lào Cai) nhằm giảm chi phí đầu vào trong dài hạn.

Theo công bố, mỏ Quý Xa có trữ lượng khoảng 120 triệu tấn, từng được cấp phép khai thác từ năm 2007 cho Công ty TNHH Khoáng sản và Luyện kim Việt Trung (VTM). Đây là liên doanh giữa các doanh nghiệp Việt Nam và Trung Quốc, trong đó Tổng Công ty Thép Việt Nam (VNSTEEL) nắm 46,85%, Công ty Khoáng sản Lào Cai (LAMICO) nắm 8,1%, và Công ty Gang thép Côn Minh (KISC – Trung Quốc) sở hữu 45% vốn.

Dự án khai thác mỏ sắt Quý Xa gắn với Nhà máy gang thép Lào Cai từng được kỳ vọng tạo cú hích cho chuỗi sản xuất thép trong nước. Tuy nhiên, sau nhiều năm triển khai, dự án lại trở thành một trong những đại dự án thua lỗ của ngành Công Thương.

Trong giai đoạn được cấp phép khai thác 2007–2020, liên doanh Việt – Trung mới chỉ khai thác khoảng 20 triệu tấn quặng, tương đương chưa đến 20% tổng trữ lượng. Khoảng 100 triệu tấn còn lại chưa được khai thác khi giấy phép hết hiệu lực.

Quá trình triển khai dự án bộc lộ nhiều tồn tại, sai phạm. Theo kết luận thanh tra năm 2017, một số điều khoản trong điều lệ liên doanh khiến phía Việt Nam gặp khó khăn trong công tác điều hành. Đáng chú ý, quyền xuất khẩu quặng sắt Quý Xa được giao cho phía Trung Quốc, làm giảm tính chủ động của liên doanh.

Ngoài ra, trong thời gian khai thác, liên doanh đã bán gần 7 triệu tấn quặng với dấu hiệu vi phạm quy định về quản lý, sử dụng tài sản Nhà nước, gây thất thoát và lãng phí. Vụ việc đã bị khởi tố, điều tra đối với các cá nhân liên quan.

Cơ hội nào mở ra cho Hòa Phát?

Tại buổi làm việc với Thường trực Chính phủ sáng 10/2/2025, Bộ Công Thương cho biết theo Quy hoạch 866, mỏ Quý Xa vẫn nằm trong diện quy hoạch khai thác phục vụ nhu cầu trong nước. Tuy nhiên, sau khi giấy phép cũ hết hạn, liên doanh Việt – Trung buộc phải thực hiện thủ tục xin cấp phép mới, thay vì gia hạn.

Đánh giá về khả năng tiếp quản mỏ Quý Xa, chuyên gia Chứng khoán Rồng Việt (VDSC) nhận định khả năng Hòa Phát được chấp thuận là khá cao, do đề xuất này giải quyết đồng thời các vướng mắc của Nhà nước và mục tiêu chiến lược quốc gia.

Về phía quản lý Nhà nước, phương án trên giúp xử lý dứt điểm khoản nợ xấu khoảng 6.500 tỷ đồng mà liên doanh cũ không có khả năng chi trả, qua đó bảo toàn vốn Nhà nước và duy trì việc làm cho khoảng 2.000 lao động địa phương. Về định hướng phát triển, thay vì xuất khẩu quặng thô hoặc khai thác kém hiệu quả, Hòa Phát cam kết chế biến sâu, cụ thể là sản xuất thép ray phục vụ dự án đường sắt tốc độ cao.

Dưới góc độ quản trị chi phí, nếu được tiếp quản và khai thác mỏ Quý Xa, việc tự chủ nguồn quặng được kỳ vọng sẽ giúp Hòa Phát “mở khóa” biên lợi nhuận gộp trong dài hạn. Đồng thời, nguồn quặng nội địa còn giúp doanh nghiệp tháo gỡ hai “điểm nghẽn” lớn là logistics và rủi ro tỷ giá. Việc giảm chi tiêu bằng ngoại tệ (USD) cho nhập khẩu quặng sắt sẽ góp phần hạn chế tác động bất lợi từ biến động tỷ giá – yếu tố thường xuyên “bào mòn” lợi nhuận trong những giai đoạn thị trường tài chính nhiều biến động.

Tuy nhiên, chuyên gia VDSC lưu ý doanh nghiệp có thể sẽ cần thời gian để phát triển dự án, với các khó khăn liên quan tới: (1) Các thủ tục pháp lý với đối tác nước ngoài trong mô hình liên doanh cũ; (2) Làm lại chủ trương đầu tư và các hồ sơ pháp lý liên quan; (3) Đầu tư thêm vốn để nâng cấp công nghệ khai thác và luyện kim.

Ở tầm nhìn dài hạn, nếu Hòa Phát thành công trong việc nâng cấp công nghệ khai thác và chế biến sâu tại mỏ Quý Xa, đặc biệt để sản xuất thép ray, doanh nghiệp sẽ hoàn thiện chuỗi giá trị khép kín từ “mỏ quặng đến đường ray”. Đây được xem là chìa khóa giúp Hòa Phát không chỉ bảo vệ biên lợi nhuận trước các cú sốc giá hàng hóa toàn cầu, mà còn tạo ra lợi thế cạnh tranh vượt trội về giá thành trong các dự án hạ tầng chiến lược quốc gia.

Cuối năm 2025, Hòa Phát đã khởi công Nhà máy sản xuất Ray và Thép đặc biệt Hòa Phát Dung Quất với tổng vốn đầu tư hơn 10.000 tỷ đồng, công suất thiết kế 700.000 tấn/năm. Dự kiến, sản phẩm ray đường sắt cao tốc đầu tiên sẽ ra lò vào năm 2027 và được kỳ vọng sẽ cung ứng cho các dự án đường sắt lớn như tuyến đường sắt tốc độ cao Bắc – Nam, tuyến Hải Phòng – Hà Nội – Lào Cai, cùng các tuyến metro tại Hà Nội và TP. HCM.

Hiện nay, thép Hòa Phát cũng đang được sử dụng tại nhiều công trình trọng điểm, như Nhà ga T3 – Cảng hàng không quốc tế Tân Sơn Nhất, Trung tâm Hội chợ Triển lãm Quốc gia, Trung tâm Hội nghị APEC 2027.

Bên cạnh đó, sản phẩm của Hòa Phát cũng hiện diện tại nhiều dự án giao thông quy mô lớn, bao gồm cao tốc Đồng Đăng – Trà Lĩnh, cao tốc cửa khẩu Hữu Nghị – Chi Lăng, Quốc lộ 45 – Nghi Sơn và các tuyến hạ tầng chiến lược khác.