Mâm cỗ Tết: Giữ lửa truyền thống giữa nếp sống hiện đại

Mỗi độ xuân về, khi những con phố rộn ràng sắc Tết và hương trầm phảng phất trong gió, lòng người lại nao nao một nỗi nhớ quen thuộc: nhớ bữa cơm sum họp, nhớ khoảnh khắc quây quần bên nhau, cùng làm mâm cỗ dâng lên tổ tiên. Mâm cỗ Tết xưa không được tạo nên trong sự vội vàng mà là kết quả của những ngày chuẩn bị đong đầy yêu thương.

Bên bếp lửa hồng đỏ rực, nồi bánh chưng sôi sùng sục, hơi ấm lan tỏa cùng tiếng cười nói râm ran. Người rửa rau, người thái thịt, người nhặt nấm… mỗi việc nhỏ ấy đều góp phần khiến sợi dây gắn kết giữa các thế hệ thêm phần khăng khít. Không đơn thuần là những món ăn ngày đầu năm, mâm cỗ Tết còn là bản hòa ca của văn hóa truyền thống, là nơi lưu giữ hồn cốt dân tộc và gửi gắm ước vọng bình an, no đủ cho một năm mới tròn đầy.

Mâm cỗ ngày Tết: Hương vị sum vầy và bản sắc văn hóa Việt

Mâm cỗ ngày Tết không chỉ đơn thuần là công việc mỗi dịp năm mới. Nó còn mang ý nghĩa biểu tượng sâu sắc cho lòng thành kính, sự biết ơn và sợi dây gắn bó thiêng liêng giữa con người với cội nguồn tổ tiên.

Trải qua nhiều thế hệ, mâm cỗ Tết đã trở thành một nét đẹp văn hóa đặc trưng của người Việt, in đậm dấu ấn của nền văn minh lúa nước và tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên. Không chỉ là một bữa ăn đủ đầy, mâm cỗ Tết còn là nơi hội tụ những giá trị tinh thần và tâm linh, thể hiện sự trân trọng đối với những điều thiêng liêng nhất trong đời sống gia đình và cộng đồng.

Chia sẻ về ý nghĩa này, nhà báo Vũ Tuyết Nhung - người có nhiều năm nghiên cứu và đam mê ẩm thực - cho rằng mâm cỗ Tết chứa đựng giá trị văn hóa rất sâu xa: “Đó là sự trân trọng đối với tổ tiên, đối với trời đất. Để kết thúc một năm cũ và chào năm mới, người ta dâng cúng những cái sản vật ngon nhất, quý nhất của mùa Tết. Ngày xưa, cuộc sống nó còn khó khăn nhưng bữa cỗ Tết quan trọng lắm. Các cụ vẫn có câu, “đói ngày giỗ cha mà no ba ngày Tết”. Kiểu gì người ta cũng phải có mâm cơm cỗ Tết để cúng gia tiên với sơn hào hải vị, của ngon vật lạ và đoàn tụ gia đình”.

Đặc biệt, mỗi một món ăn được bày biện lên mâm cỗ đều có ý nghĩa riêng, là sự kết tinh của tinh hoa đất trời cùng mồ hôi, công sức lao động của con người. Những hạt nếp trắng ngần được sàng sẩy, lựa chọn kỹ càng, những miếng thịt mềm, tươi... đều là loại ngon nhất, quý nhất... mang đi chế biến tỉ mỉ, tinh tế để dâng lên tổ tiên.

Nhà báo Vũ Tuyết Nhung chia sẻ, những món ăn trong mâm cỗ Tết ấy có sự giao thoa giữa trời và đất, rừng và biển. “Nếu như nấm hương, mộc nhĩ, măng... là sản vật của núi rừng thì tôm he là món quà của biển. Gia đình nào khá giả còn có mực, bào ngư, hải sâm, vi cá…

Sản vật của đồng bằng là lúa gạo. Những người con của các vùng quê ấy khi định cư tại Hà Nội cũng mang theo những món ngon của quê hương mình. Ví dụ như thịt chua Phú Thọ, nem chua Thanh Hóa, bánh chưng Cao Bằng, rồi bánh gai, bánh giò Bắc Kạn...”.

Đặc biệt, nhà báo tâm sự, mâm cỗ Tết không quy định chặt chẽ các món nhưng thường có bốn bát canh thể hiện sự vững chãi: “Bốn bát canh thường là canh măng, canh bóng, canh nấm, canh mực nấu rối hay mực nấu ngũ sắc... Ngoài ra, mâm cỗ không thể thiếu thịt gà, xôi gấc, món xào hạnh nhân Những món ăn này thể hiện sự hài hòa âm dương ngũ hành: có món rau, món canh, món mặn, món nhạt, có món để nhắm rượu, có món để ăn cơm. Tất cả rất hài hòa, đẹp đẽ.

Mâm cỗ còn có dưa góp, bánh chưng, hành muối, cá kho... Ý nghĩa của mâm cỗ là sự kính ân với tổ tiên, cha mẹ, ông bà, và sự đoàn tụ ấm áp bên gia đình sau một năm vất vả lao động, trồng cấy, học hành, rồi đón những người đi xa trở về”, cô nói.

Nhớ lại mâm cỗ Tết của gia đình mình, nhà báo Vũ Tuyết Nhung bùi ngùi xúc động. Cô vẫn nhớ như in trên chiếc mâm đồng thơm phức mùi cà cuống, đĩa muối tiêu chanh ớt, đĩa rau thơm mùi trên có dăm ánh hành củ Láng tước nhỏ. Trên mâm còn có đĩa cá trắm đen hay cá quả kho riềng tươi màu mật mía đậm đà, đẹp mắt. Chưa kể, hương vị của bát giả cầy nấu đông, bát miến nấu lòng gà hay đĩa xào thịt bò thập cẩm... khiến ai nấy không khỏi xuyến xao. Trên ban thờ có đĩa chè kho vàng ruộm, đĩa chè con ong nâu sẫm.

"Thế hệ nào cũng thế thôi, cũng có những ký ức tươi đẹp về những ngày đoàn viên. Có những món ăn rất nhớ, đối với tôi là món bóng nấu thập cẩm. Cứ mỗi lần nấu món đấy tôi lại nhớ mẹ rất nhiều.

Ngày xưa, thời bao cấp khó khăn không có những miếng bóng ngon như bây giờ đâu. Bóng chủ yếu là bán theo tem phiếu, đôi khi mốc, quăn queo. Mẹ tôi thường tự làm bóng từ những miếng bì, luộc qua rồi phơi lên, rất nâng niu, chăm chút.

Gần Tết thì ra lấy cát sông Hồng để đãi sạch, rồi đun nóng cát lên, rang nóng lên rồi cho nổ bóng. Thế thì ăn bát bóng rất là ngon, có nước xương, gà, thịt thăn lợn, tôm he, nấm hương, đậu Hà Lan, su hào cà rốt thái tỉa rất đẹp, thêm mấy lá mùi. Đặc trưng của món bóng là nấu hơi vất vả một chút nhưng nó gợi cái không khí đầm ấm ngày xưa. Người thì tẩy bóng, người thái chân tẩy, người đun nước dùng, rồi người bày biện. Món canh bóng, canh măng ngày Tết rất ngon, đi đâu về mà ăn một bát cơm xong rồi chan miếng canh, ăn mấy miếng giò ngon lành, đầy đủ chất dinh dưỡng", nhà báo Vũ Tuyết Nhung tâm sự.

Giữ hồn xưa trong nhịp sống mới

Thời gian trôi đi, cùng với nhịp sống ngày càng hối hả, mâm cỗ Tết cũng dần có những đổi thay. Theo nhà báo Vũ Tuyết Nhung, trong đời sống hiện đại, việc chuẩn bị mâm cỗ Tết ngày càng đơn giản hóa. Ẩm thực ngày nay cũng rất phong phú, đa dạng với nhiều món ăn vùng miền. Cô cho rằng, không nhất thiết gia đình nào cũng phải soạn sửa một mâm cỗ quá cầu kỳ, đặc biệt với những gia đình ít người, chỉ cần dâng cúng những món cơ bản như thịt gà, xôi, bánh chưng, thêm bát canh măng hay canh bóng là đã đủ đầy ý nghĩa, không cần phải có tới hàng chục món có thể gây lãng phí.

Còn đối với những gia đình đông người, có điều kiện quây quần anh em họ hàng, việc cùng nhau chuẩn bị mâm cỗ Tết vẫn mang đến một niềm vui rất riêng. “Mâm cỗ Tết ngày xưa đầy đủ, hài hòa và cũng gợi nhớ rất nhiều. Đó là những ký ức tươi đẹp về những cái ngày còn đầy đủ ông bà cha mẹ đấy, về những ngày mà đoàn viên đấy. Thế hệ nào cũng thế thôi, cũng có những ký ức tươi đẹp về những ngày đoàn viên”, cô nói.

Lúc ấy, mỗi người một việc, vừa làm vừa trò chuyện, chia sẻ những vui buồn, vất vả, khó khăn và cả hạnh phúc của năm cũ. Trong dòng câu chuyện ấy, những hy vọng về một năm mới tươi sáng, bình an và thành công cũng dần được nhắc tới.

Mặc dù hiện nay dịch vụ nấu cỗ, đặt đồ ăn sẵn khá phổ biến, tiện lợi nhưng cô cho biết, đi kèm với đó là chi phí cao, an toàn thực phẩm khó phân biệt. Quan trọng hơn, theo cô, mâm cỗ đặt sẵn không thể thay thế được không khí chuẩn bị Tết, anh chị em ríu rít, người tỉa hoa, người thái nộm, người xào măng, bóc bánh chưng, lấy dưa hành. Chính những khoảnh khắc ấy mới làm nên hồn cốt của ngày Tết.

Nhà báo Vũ Tuyết Nhung đồng tình với việc đơn giản hóa mâm cỗ Tết, nhất là trong bối cảnh lớp trẻ ngày nay có nhiều lựa chọn ẩm thực hơn. Những món từng được xem là “ngon” trong quá khứ, khi cuộc sống còn thiếu thốn, giờ đây có thể không còn giữ nguyên vị thế ấy nữa. Quan trọng nhất trong việc cúng lễ vẫn là lòng thành và sự hiếu kính. Có gia đình thể hiện điều đó bằng những món mua sẵn, thậm chí là đặc sản nhập khẩu, bà cho rằng điều đó không có gì sai, miễn là xuất phát từ sự trân trọng tổ tiên, không nhất thiết phải nặng nề về hình thức hay nghi lễ.

Cô cũng bày tỏ sự tiếc nuối khi nhiều mâm cỗ được làm quá đầy đủ nhưng lại không có người ăn, gây lãng phí. Cô cho rằng, ẩm thực là một dòng chảy luôn biến đổi, vận hành theo điều kiện kinh tế - xã hội và nếp sống văn hóa từng thời kỳ. Không có khuôn mẫu cứng nhắc nào là bất biến nhưng nếu giữ được những món ăn cổ truyền gợi ký ức, gợi nhớ truyền thống dân tộc thì đó vẫn là một nét đẹp đáng trân trọng.

Chia sẻ về thói quen của gia đình mình, nhà báo cho biết hiện nay nhà không còn đông người như trước. Tuy nhiên, thỉnh thoảng bà vẫn chuẩn bị một mâm cỗ Tết cổ truyền để đón các vị khách Việt kiều, khách du lịch hoặc những nhà báo muốn ghi lại hình ảnh, hương vị và diện mạo của mâm cỗ Tết Hà Nội xưa. Còn trong đời sống thường nhật, rất ít gia đình còn duy trì việc soạn một mâm cỗ Tết thật đầy đủ. Giò chả, bánh chưng đều có thể mua sẵn, việc nấu nướng vì thế cũng trở nên nhẹ nhàng hơn.

Riêng trong những ngày Tết, nhà báo Vũ Tuyết Nhung vẫn thích tự tay làm một số món truyền thống như xào hạnh nhân, bóng nấu, cá kho, canh mực ngũ sắc hay bát nấm hạt sen... Mỗi lần nấu những món ấy, trong cô lại dâng lên cảm giác xao xuyến, rộn ràng những hồi ức về Hà Nội xưa, về ông bà, cha mẹ, về chị em thuở thiếu thời - những người nay còn, người đã khuất. Đó là những “hương vị của ký ức” khiến bà thêm yêu gia đình, yêu quê hương.

Bà cũng thẳng thắn chia sẻ sự khác biệt giữa các thế hệ. Lớp trẻ ngày nay thường thích đi chợ hoa, chụp ảnh, diện áo dài, còn chuyện bếp núc thì đặt sẵn vừa nhanh vừa tiện, lại có thời gian nghỉ ngơi. Nhưng với cô, việc vào bếp ngày Tết không phải là gánh nặng mà là niềm vui, là cách giữ gìn nếp nhà.

Nói về những món ăn Tết còn giữ được giá trị truyền thống qua thời gian, bà cho rằng bánh chưng là món tiêu biểu nhất. Dù có nhiều biến hóa, bánh chưng vẫn giữ được vị trí bền vững trong mâm cỗ Tết. Một số món khác như chè kho, chè con ong nay ít nhà tự làm, thường mua sẵn ngoài chợ nên chất lượng và hương vị không còn như xưa. Bánh chưng vì thế vẫn là biểu tượng lâu bền nhất của Tết Việt.

Các món ăn Tết khác cũng thay đổi theo vùng miền và thời gian. Chẳng hạn, nem rán - món ăn hiện nay gần như mặc định có trong mâm cỗ Tết - thực chất không phải là món cổ truyền lâu đời. Nem rán xuất phát từ Sài Gòn (nay là TP. Hồ Chí Minh), đến giữa thế kỷ XX mới ra Hà Nội và dần được “Hà Nội hóa”. Dù vậy, theo thời gian, nem rán đã trở thành món quen thuộc trong mâm cỗ Tết của nhiều gia đình.

Dẫu mâm cỗ Tết hôm nay đã có nhiều biến đổi nhưng điều đọng lại trong mỗi người vẫn là lòng thành kính với tổ tiên, sự đoàn tụ gia đình cùng giá trị văn hóa được tiếp nối từ đời này qua đời khác.