Mỏ quặng sắt 120 triệu tấn tại Việt Nam: Trung Quốc nắm quyền chi phối nhưng vướng loạt vi phạm, Hòa Phát đứng trước cơ hội nào?

Quặng sắt là nguyên liệu đầu vào then chốt trong sản xuất thép. Việc chủ động được nguồn quặng không chỉ giúp doanh nghiệp giảm phụ thuộc vào nhập khẩu, mà còn hạn chế rủi ro biến động giá và cải thiện hiệu quả kinh doanh trong dài hạn.

Tại Việt Nam, Hòa Phát (HoSE: HPG) hiện là Tập đoàn thép lớn nhất thị trường. Tuy nhiên, phần lớn nhu cầu quặng sắt của doanh nghiệp này vẫn phải nhập khẩu từ nước ngoài. Hòa Phát có tham gia khai thác mỏ quặng tại Úc, song hoạt động khai thác phụ thuộc lớn vào chu kỳ giá quặng thế giới. Điều này cho thấy bài toán tự chủ nguyên liệu của ngành thép Việt Nam vẫn còn bỏ ngỏ.

Mỗi năm ngành thép Việt Nam phải nhập khẩu khoảng 30 triệu tấn quặng sắt, với giá trị không dưới 3 tỷ USD. Trong khi đó, Việt Nam vẫn sở hữu một số mỏ quặng lớn nhưng chưa được khai thác hiệu quả. Từ thực tế này, lãnh đạo Hòa Phát kiến nghị mua lại khoản nợ tại mỏ Quý Xa (Lào Cai) để giảm chi phí đầu vào lâu dài.

Theo công bố, mỏ Quý Xa có trữ lượng khoảng 120 triệu tấn, từng được cấp phép khai thác từ năm 2007 cho Công ty TNHH Khoáng sản và Luyện kim Việt Trung (VTM). Đây là liên doanh giữa các doanh nghiệp Việt Nam và Trung Quốc, gồm: Tổng Công ty Thép Việt Nam (VNSTEEL, mã: TVN) nắm 46,85%, Công ty Khoáng sản Lào Cai (LAMICO) 8,1% và Công ty TNHH Khống chế cổ phần Gang thép Côn Minh (KISC - Trung Quốc) nắm 45%.

Dự án khai thác mỏ sắt Quý Xa gắn với Nhà máy gang thép Lào Cai từng được kỳ vọng sẽ tạo bứt phá cho chuỗi sản xuất thép trong nước. Tuy nhiên, sau nhiều năm triển khai, dự án lại trở thành một trong đại dự án thua lỗ của ngành Công Thương.

Trung Quốc nắm quyền khai thác mỏ Quý Xa

Trong giai đoạn được cấp phép khai thác (2007 - 2020), liên doanh Việt - Trung mới chỉ khai thác khoảng 20 triệu tấn quặng, tương đương chưa tới 20% tổng trữ lượng. Khoảng 100 triệu tấn còn lại chưa được khai thác khi giấy phép hết hiệu lực.

Quá trình triển khai dự án bộc lộ nhiều tồn tại, sai phạm. Theo kết luận thanh tra năm 2017, một số điều khoản trong điều lệ liên doanh khiến phía Việt Nam gặp khó trong điều hành. Đáng chú ý, quyền xuất khẩu quặng sắt Quý Xa được giao cho Tập đoàn Trung Quốc làm giảm tính chủ động của liên doanh.

Ngoài ra, trong thời gian khai thác, liên doanh đã bán gần 7 triệu tấn quặng với dấu hiệu vi phạm quy định về quản lý, sử dụng tài sản Nhà nước, gây thất thoát và lãng phí. Vụ việc hiện đã bị khởi tố, điều tra các cá nhân liên quan.

Phía sau doanh nghiệp Trung Quốc có gì?

Công ty TNHH Khống chế cổ phần Gang thép Côn Minh (KISC) là công ty con của Kunming Iron & Steel - một Tập đoàn thép lớn tại Trung Quốc. Doanh nghiệp được thành lập từ năm 1939, hoạt động chủ yếu tại tỉnh Vân Nam, song chưa niêm yết nên thông tin tài chính công bố còn hạn chế.

Theo báo cáo của tổ chức xếp hạng tín nhiệm CCXI, Kunming Iron & Steel có lợi thế về tài nguyên và quy mô, nhưng chịu áp lực lớn từ chi phí đầu vào tăng, nhu cầu tiêu thụ yếu và cạnh tranh gay gắt.

Tính đến cuối năm 2022, tổng tài sản của doanh nghiệp đạt khoảng 370 triệu nhân dân tệ (gần 1.400 tỷ đồng), trong đó 91% được xây lên từ nợ, tương ứng khoảng 338 triệu nhân dân tệ (xấp xỉ 1.270 tỷ đồng) và có xu hướng gia tăng trong giai đoạn 2020 - 2022.

Hoạt động kinh doanh cũng kém khả quan khi doanh thu năm 2022 đạt khoảng 270 triệu nhân dân tệ (hơn 1.010 tỷ đồng), giảm 25% so với năm trước. Đáng chú ý, doanh nghiệp ghi nhận khoản lỗ ròng khoảng 29,4 triệu nhân dân tệ (khoảng 110 tỷ đồng).

Báo cáo cho thấy chi phí tài chính ở mức cao, cùng với thua lỗ từ các công ty liên kết, tiếp tục tạo áp lực lớn lên kết quả kinh doanh, khiến doanh nghiệp chưa thể thoát khỏi tình trạng thua lỗ.

Cánh cửa nào mở ra cho Hòa Phát?

Tại buổi làm việc với Thường trực Chính phủ sáng 10/2/2025, Bộ Công Thương cho biết theo Quy hoạch 866, mỏ Quý Xa vẫn nằm trong diện quy hoạch khai thác phục vụ nhu cầu trong nước. Tuy nhiên, sau khi giấy phép cũ hết hạn, liên doanh Việt - Trung phải thực hiện thủ tục xin cấp phép mới thay vì gia hạn.

Bộ trưởng Bộ Công Thương cho biết doanh nghiệp trên hiện còn tồn tại vi phạm về nghĩa vụ tài chính và môi trường, do đó phải hoàn tất thủ tục đóng cửa mỏ cũ trước khi xem xét cấp phép lại. Thẩm quyền cấp phép thuộc Bộ Tài nguyên và Môi trường, Bộ Công Thương sẽ phối hợp trong quá trình tái khai thác.

Trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy mạnh đầu tư hạ tầng với nhu cầu thép lớn, việc tái khai thác mỏ Quý Xa - nếu được tháo gỡ về pháp lý và cơ chế - được kỳ vọng sẽ giúp giảm chi phí nguyên liệu đầu vào, qua đó tạo dư địa cho các doanh nghiệp thép lớn như Hòa Phát trong trung và dài hạn.