Một eo biển, ba cú sốc khiến châu Âu kiệt quệ

Trong khi thị trường đang chạy theo giá năng lượng, một cú sốc âm thầm hơn đang lan rộng qua từng mắt xích của nền kinh tế toàn cầu.

Cước vận tải tàu chở dầu siêu lớn tăng vọt lên mức kỷ lục chỉ trong một phiên giao dịch. Hàng loạt hãng bảo hiểm rút lui khỏi khu vực Vịnh Ba Tư. Các tập đoàn vận tải biển lớn đồng loạt dừng nhận đơn. Hơn một trăm tàu phải neo đậu ngoài khơi, còn những tuyến đường thay thế buộc phải vòng qua châu Phi, kéo dài thêm gần nửa tháng hành trình và đội chi phí lên theo cấp số nhân.

Ngành hàng không 'trúng đòn chí mạng'

Dầu mỏ, ở một mức độ nào đó, vẫn có thể xoay xở. Nhưng những gì đi qua Hormuz thì không.

Đặc biệt là nhiên liệu hàng không – lĩnh vực chịu ảnh hưởng trực tiếp và mạnh nhất. Theo dữ liệu thị trường, giá nhiên liệu máy bay tại nhiều trung tâm giao dịch đã tăng tới 140% chỉ trong thời gian ngắn, có lúc chạm mốc 230 USD/thùng, cao hơn nhiều so với giá dầu thô.

Nguồn cung bị gián đoạn nghiêm trọng: khoảng 400.000 thùng/ngày nhiên liệu bay – tương đương 5,6 triệu thùng trong chưa đầy hai tuần đã bị “thổi bay” khỏi thị trường toàn cầu.

Khoảng 30% nguồn cung nhiên liệu máy bay của châu Âu phụ thuộc vào tuyến đường này, và khi dòng chảy bị cắt đứt, tác động gần như lập tức phản ánh vào giá. Điều này buộc các hãng bay trên toàn cầu phải tăng giá vé và phụ phí. Với một ngành vốn chỉ duy trì biên lợi nhuận mỏng manh, đây không còn là biến động chi phí thông thường mà là áp lực mang tính sống còn.

'Quả bom' phân bón âm thầm phát nổ

Eo biển Hormuz không chỉ là tuyến vận chuyển dầu, mà còn là “huyết mạch” của thương mại urê, lưu huỳnh và phốt phát thế giới. Khi nguồn cung từ Trung Đông bị gián đoạn, giá phân bón lập tức leo thang đúng vào thời điểm nhạy cảm nhất của mùa gieo trồng tại Bắc bán cầu.

Khoảng 1/3 lượng urê giao dịch toàn cầu đi qua Eo biển Hormuz. Trung Đông mỗi năm xuất khẩu 21–22 triệu tấn urê, chiếm khoảng 40% thương mại đường biển toàn cầu đối với mặt hàng này. Không chỉ vậy, khoảng 22% lượng phân phốt phát thành phẩm và tới 45% xuất khẩu lưu huỳnh toàn cầu cũng phải đi qua Hormuz.

Sự gián đoạn đã lập tức phản ánh vào giá cả. Tại trung tâm giao dịch New Orleans (Mỹ), giá urê đã tăng từ 475 USD lên 680 USD/tấn, tương đương mức tăng hơn 40% chỉ trong thời gian ngắn.

Đáng chú ý, cú sốc này xảy ra đúng thời điểm nhạy cảm nhất: mùa gieo trồng vụ xuân tại Bắc bán cầu đang cận kề, trong khi “cửa sổ” bón phân ngày càng thu hẹp. Điều này khiến rủi ro không chỉ dừng ở chi phí đầu vào, mà có thể nhanh chóng lan sang sản lượng nông nghiệp và giá lương thực toàn cầu.

Nguồn cung còn chịu thêm áp lực khi các tổ hợp công nghiệp lớn tại Trung Đông buộc phải dừng hoạt động. Riêng Qatar đã làm gián đoạn khoảng 3,8 triệu tấn lưu huỳnh mỗi năm, một nguyên liệu đầu vào quan trọng cho sản xuất phân bón.

Châu Âu rơi vào thế bị động chưa từng có

Đối với châu Âu, tình hình càng trở nên nghiêm trọng khi cú sốc bên ngoài chồng lên những điểm yếu nội tại kéo dài nhiều năm. Sau khủng hoảng năng lượng 2022, khoảng 70% công suất sản xuất phân bón nitrogen của châu Âu đã bị cắt giảm do giá khí đốt tăng cao. Điều từng được xem là tạm thời nay đã trở thành xu hướng dài hạn.

Ngành hóa chất của khu vực cũng đã mất 37 triệu tấn công suất sản xuất và khoảng 20.000 việc làm kể từ năm 2022. Đầu tư mới sụt giảm mạnh, từ 2,7 triệu tấn công suất/năm xuống chỉ còn 0,3 triệu tấn vào năm 2025.

Trong bối cảnh đó, việc không thể nhập khẩu dễ dàng do các tuyến vận tải bị gián đoạn đã đẩy châu Âu vào thế bị động hiếm thấy như không sản xuất đủ, cũng không thể tiếp cận nguồn cung thay thế một cách nhanh chóng. Khi cả Hormuz lẫn các tuyến hàng hải quan trọng khác đều tiềm ẩn rủi ro, những “lối thoát” gần như không tồn tại.

Cuộc khủng hoảng lần này đang phơi bày một vấn đề mang tính cấu trúc. Nhiều năm theo đuổi chính sách năng lượng chi phí cao đã khiến nền công nghiệp châu Âu mất dần lợi thế cạnh tranh, trong khi các ngành nền tảng như phân bón, thép, nhựa hay xi măng – vốn phụ thuộc lớn vào năng lượng – ngày càng khó duy trì.

Khi nguồn cung bên ngoài bị gián đoạn, những điểm yếu đó lập tức lộ rõ. Một nền kinh tế từng dẫn dắt thế giới về công nghiệp giờ đây phải đối mặt với câu hỏi cơ bản: liệu còn đủ năng lực để tự duy trì hay không.

Khủng hoảng Hormuz, không chỉ là một cú sốc địa chính trị hay năng lượng. Nó giống như phép thử thực tế đối với toàn bộ cấu trúc kinh tế của châu Âu. Và khi tác động lan từ nhiên liệu, vận tải đến lương thực, cái giá phải trả không còn gói gọn trong một thị trường, mà trải dài trên toàn bộ nền kinh tế.