Quy hoạch Hà Nội tầm nhìn 100 năm: Hồ Tây và trục sông Hồng sẽ tạo ra những 'tấc đất tấc vàng' mới?

Quy hoạch Thủ đô Hà Nội tầm nhìn đến năm 2045, hướng tới năm 2065 định vị sông Hồng là trục phát triển trung tâm, đồng thời đầu tư hơn 30.000 tỷ đồng cải tạo Hồ Tây và không gian sinh thái đô thị.

Từ dòng sông Hồng lịch sử đến trục phát triển chiến lược mới của Hà Nội

Trong tiến trình lịch sử hàng ngàn năm, sông Hồng luôn giữ một vai trò đặc biệt, là cái nôi hình thành và phát triển của vùng đất Thăng Long - Hà Nội.

Dòng sông không đơn thuần chỉ là nơi bồi đắp phù sa màu mỡ mà còn là mạch nguồn nuôi dưỡng đời sống cư dân, nơi tích tụ những lớp giá trị văn hóa lịch sử quý báu thông qua hệ thống làng mạc và di tích dày đặc ven sông.

Chính những giá trị sinh thái, chiều sâu lịch sử cùng không gian mở hiếm có này đã tạo nên một lợi thế đặc thù, biến sông Hồng thành trục phát triển tự nhiên gần gũi nhất với người dân, đồng thời là nền tảng cốt lõi để kiến tạo nên diện mạo một đô thị hiện đại và bền vững cho thủ đô trong tương lai.

Trong tọa đàm với chủ đề “Quy hoạch Hà Nội tầm nhìn 100 năm – Tư duy mới và những thách thức thực thi” diễn ra mới đây, chuyên gia Đào Ngọc Nghiêm (Phó Chủ tịch Hội Quy hoạch phát triển đô thị Việt Nam) cho rằng, đây là lần đầu tiên trong các định hướng lớn, sông Hồng không còn chỉ được nhìn nhận như một yếu tố cảnh quan mà đã được xác định rõ rệt là trục không gian trung tâm, xa hơn nữa là biểu tượng phát triển mới của thủ đô.

Thực tế lịch sử cho thấy, trong suốt quá trình phát triển lâu dài, Hà Nội chủ yếu mở rộng về phía Nam sông Hồng, trong khi không gian rộng lớn phía Đông chỉ thực sự được chú ý. Điều này chứng tỏ tiềm năng của dòng sông đã được nhận diện từ lâu nhưng vẫn chưa được khai thác một cách xứng tầm với vị thế của nó.

Trong lần quy hoạch mang tính bước ngoặt này, sông Hồng được đặt vào vị trí hạt nhân trong cấu trúc đô thị với định hướng phát triển không gian mở, tăng cường hệ thống cây xanh và các công viên bãi bồi nhằm bảo tồn hệ sinh thái tự nhiên, đồng thời tạo dựng không gian cộng đồng phục vụ nhân dân.

Đồng quan điểm về việc tái thiết không gian, ông Nguyễn Đức Hùng, Phó Viện trưởng Viện Quy hoạch Xây dựng Hà Nội, chia sẻ rằng toàn bộ khu vực ven sông sẽ được cấu trúc lại theo hướng mở hoàn toàn.

Các dự án phát triển tại đây sẽ được kiểm soát một cách nghiêm ngặt để tránh tình trạng "bê tông hóa" hoặc hình thành những dải bất động sản đơn điệu, thiếu sức sống. Theo ông Hùng, nếu được khai thác một cách hiệu quả và khoa học, trục sông Hồng sẽ trở thành động lực phát triển mới, góp phần tái cấu trúc đô thị và mở rộng không gian phát triển cho Hà Nội. Điều này không chỉ giúp tạo dựng hình ảnh một thủ đô xanh, hiện đại mà còn nâng cao bản sắc và sức cạnh tranh quốc tế của thành phố.

Bên cạnh giá trị về không gian, các nhà khoa học cũng đặc biệt lưu ý, sông Hồng hiện nay được xem là trục kết nối giữa lịch sử, văn hóa và tương lai. Dọc hai bên sông là nơi hội tụ của các làng nghề truyền thống, hệ thống di tích lịch sử và không gian sinh hoạt cộng đồng đặc sắc, vốn là nguồn lực quan trọng để phát triển kinh tế du lịch và là dòng chảy ký ức gắn liền với bản sắc đô thị.

Việc triển khai quy hoạch cũng nhận được nhiều đóng góp thẳng thắn từ người dân thủ đô. Theo báo cáo từ Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội khi tổng hợp ý kiến về quy hoạch tổng thể tầm nhìn 100 năm, phần lớn ý kiến đề xuất phương án xây dựng đại lộ bám mép sông kết hợp cải tạo, chỉnh trang khu dân cư hiện hữu, thay vì giải tỏa quy mô lớn (phương án 1).

Đa số ý kiến cộng đồng dân cư chưa đồng ý với phương án 2 - giải tỏa trắng (dự kiến giải tỏa khoảng 2.100 ha, di dời hàng trăm nghìn dân). Người dân cho rằng việc phá bỏ khu dân cư hiện hữu để xây tổ hợp thương mại, chung cư là tước đoạt môi trường sống và sinh kế.

“Cộng đồng bày tỏ sự quan ngại sâu sắc đối với phương án giải tỏa quy mô lớn, cho rằng việc di dời mật độ dân cư cao sẽ gây bất ổn về an sinh xã hội và đứt gãy sinh kế bền vững của người dân bản địa”, tờ trình nêu rõ.

Định hướng Hồ Tây thành trung tâm cảnh quan sinh thái của thủ đô

Song hành với quy hoạch sông Hồng, khu vực Hồ Tây cũng đang đứng trước những thay đổi mang tính lịch sử. Tại kỳ họp thứ 31, Hội đồng nhân dân thành phố Hà Nội đã thông qua chủ trương đầu tư dự án cải tạo và phát huy giá trị khu vực Hồ Tây với tổng mức đầu tư sơ bộ lên tới hơn 30.000 tỷ đồng theo phương thức đối tác công tư (PPP).

Dự án thành phần đầu tiên với kinh phí hơn 1.400 tỷ đồng sẽ khởi công trong giai đoạn 2026-2027, tập trung vào việc mở rộng tuyến đường Quảng An từ phủ Tây Hồ đến phố Từ Hoa.

Đi kèm với đó là việc xây dựng các bến du thuyền và hệ thống bãi đỗ xe ngầm chiến lược. Việc mở rộng lòng đường tại các trục chính như Nhật Chiêu, Vệ Hồ, Trích Sài từ 5,5m lên 14m được kỳ vọng không chỉ giải quyết áp lực giao thông mà còn tạo ra không gian văn hóa, đi bộ cho người dân, biến những khu vực từ ngõ ra mặt đường thành những địa điểm có giá trị kinh tế cao trong tương lai.

Trong quy hoạch tổng thể tầm nhìn 100 năm, Hồ Tây được đặt vào vị trí trung tâm của trục cảnh quan sinh thái kết nối với sông Hồng. Kiến trúc sư Ngô Trung Hải, Phó Chủ tịch Hội Quy hoạch Phát triển đô thị Việt Nam, khẳng định Hồ Tây luôn là một không gian cảnh quan đặc biệt, là trung tâm hội tụ các trục phát triển lớn từ thời các kiến trúc sư Liên Xô trước đây cho đến nay.

Trong cấu trúc đó, Hồ Tây đóng vai trò là “túi điều hòa” khổng lồ, kết nối mạch nguồn sinh thái từ dòng sông vào trong lòng phố cổ và các khu đô thị mới như Tây Hồ Tây, Nam Thăng Long.

Ông Hải cũng cảnh báo rằng, khi quy mô Hà Nội đã mở rộng hơn rất nhiều, chúng ta không nên tiếp tục "nén" áp lực đô thị vào khu vực này mà cần ứng xử với Hồ Tây như một không gian sinh thái đặc thù.

Chuyên gia định nghĩa đây phải là một “hệ sinh thái văn hóa thông minh”, nơi không gian được quản lý theo từng lớp từ cận hồ dưới 500m đến vùng đệm 2km để có những ứng xử quy hoạch tương ứng, thay vì chỉ quản lý máy móc bằng chiều cao công trình.

Ông cũng nhấn mạnh không nên nén giao thông cá nhân vào sát mặt nước mà phải đảm bảo tính trong suốt và bảo tồn nguyên bản các giá trị di sản. Gợi mở từ bài học của Tây Hồ tại Hàng Châu, Trung Quốc, ông Hải cho rằng Hà Nội nên thiết lập các vùng đất ngập nước (wetlands) ở các cửa xả để lọc nước tự nhiên trước khi đổ vào lòng hồ. Mọi nỗ lực chỉnh trang Hồ Tây đều phải bắt đầu từ triết lý gìn giữ tối đa không gian thiên nhiên vốn có và ứng xử với vùng đệm di sản bằng một thái độ trân trọng, nâng niu nhất.