Thỏa thuận Ấn Độ - Mỹ và nỗ lực tái cấu trúc liên minh toàn cầu

Thỏa thuận thương mại tạm thời giữa Ấn Độ và Mỹ đang được công bố: từng mảnh ghép được tiết lộ dần, trong khi toàn bộ phạm vi nhượng bộ của hai bên vẫn được giữ kín một cách đáng kể. Cách tiếp cận này khiến thỏa thuận mang dáng dấp của một cấu trúc “đa tầng - đa động cơ”, nơi thương mại chỉ là lớp bề mặt, còn bên dưới là các toan tính địa chính trị, an ninh năng lượng và tái cấu trúc liên minh chiến lược.

Bước ngoặt mới nhất cho thấy sự điều chỉnh đáng kể trong lập trường của Thủ tướng Narendra Modi, khi những nhân vật từng phá vỡ tiến trình đàm phán năm trước nay lại đóng vai trò kiến tạo thỏa thuận cho năm 2026. Điều này phản ánh thực tế rằng áp lực hệ thống - hơn là ý chí chính trị cá nhân - đang dẫn dắt lựa chọn của New Delhi.

Thuế quan, năng lượng và thông điệp địa chính trị

Thông qua một sắc lệnh hành pháp có hiệu lực từ ngày 7/2, Tổng thống Donald Trump đã dỡ bỏ mức thuế trừng phạt 25% áp lên hàng hóa Ấn Độ, đổi lại cam kết rằng New Delhi sẽ không gia tăng mua dầu từ Nga. Đáng chú ý, chính phủ Ấn Độ tránh xác nhận công khai điều khoản này. Bộ trưởng Thương mại Piyush Goyal từ chối bình luận trực tiếp, chuyển trách nhiệm sang Bộ Ngoại giao - cơ quan cho đến nay vẫn giữ im lặng.

Về mặt học thuật và chính sách, động thái này có thể được diễn giải theo hai chiều đối lập. Một số ý kiến cho rằng đây là dấu hiệu xói mòn học thuyết “tự chủ chiến lược” vốn là nền tảng của chính sách đối ngoại Ấn Độ trong nhiều thập niên. Ngược lại, cách nhìn thực dụng hơn cho rằng New Delhi đã chấp nhận từ bỏ lợi ích ngắn hạn - dầu thô Nga giá rẻ - để đổi lấy lợi ích dài hạn: duy trì quyền tiếp cận thị trường Mỹ, dòng vốn đầu tư và vị thế trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Trong bức tranh lớn hơn, thỏa thuận này phục vụ đồng thời hai mục tiêu. Với Ấn Độ, đây là cách bảo toàn quan hệ thương mại và nguồn vốn lớn nhất trong bối cảnh kinh tế toàn cầu phân mảnh. Còn với Mỹ, thỏa thuận giúp củng cố chiến lược kiềm chế sự trỗi dậy của Trung Quốc thông qua việc neo chặt Ấn Độ vào trật tự kinh tế do Washington dẫn dắt.

Một điểm đáng chú ý là Mỹ dường như đã giảm nhẹ yêu cầu mở cửa hoàn toàn thị trường nông sản Ấn Độ. Bộ trưởng Goyal liệt kê nhiều nhóm sản phẩm - bao gồm sữa - vẫn được bảo vệ trước cạnh tranh từ Mỹ. Tuy nhiên, New Delhi đã chấp thuận nhập khẩu bã ngũ cốc khô (DDGS), một sản phẩm từ ngô biến đổi gen, chủ yếu dùng trong thức ăn chăn nuôi. Lập luận chính thức là quá trình chế biến đã loại bỏ tác động của biến đổi gen - một cách diễn giải mang tính kỹ thuật nhằm giảm thiểu phản ứng chính trị trong nước.

Những điều khoản cốt lõi của Hiệp định Thương mại Tạm thời Ấn Độ - Mỹ

Ấn Độ đạt được:

• Giảm 18% thuế quan của Mỹ đối với hàng dệt may, da và giày dép, nhựa và cao su, hóa chất hữu cơ, đồ trang trí nội thất, thủ công mỹ nghệ và một số loại máy móc xuất khẩu.
• Miễn thuế đối với một số mặt hàng như dược phẩm thông thường, đá quý - kim cương và phụ tùng máy bay.
• Hạn ngạch thuế quan ưu đãi cho phụ tùng ô tô và tiến triển trong đàm phán liên quan đến các dược phẩm đang bị Mỹ điều tra.

Mỹ đạt được:

• Giảm hoặc miễn thuế đối với hàng công nghiệp và nhiều mặt hàng thực phẩm - nông sản xuất khẩu sang Ấn Độ, bao gồm DDGS, lúa miến đỏ làm thức ăn chăn nuôi, các loại hạt, trái cây tươi và chế biến, dầu đậu nành, rượu vang, rượu mạnh.
• Cam kết của Ấn Độ trong việc tháo gỡ rào cản thương mại đối với thiết bị y tế Mỹ, giảm các rào cản phi thuế quan với nông sản - thực phẩm, và đơn giản hóa thủ tục cấp phép nhập khẩu đối với hàng hóa công nghệ và truyền thông.
• Cam kết mua 500 tỷ USD hàng hóa Mỹ trong vòng 5 năm, bao gồm năng lượng, máy bay và phụ tùng, kim loại quý, sản phẩm công nghệ và than cốc.

“Trao đổi không cân bằng” và vùng xám thông tin

Theo đánh giá của Ajay Srivastava - cựu nhà đàm phán thương mại và người sáng lập tổ chức Global Trade Research Initiative tại New Delhi - đây là một sự trao đổi không cân xứng. Mỹ nhượng bộ thuế quan ở mức hạn chế, trong khi đổi lại nhận được từ Ấn Độ các cam kết sâu rộng về nông nghiệp, quy định, chính sách kỹ thuật số, hài hòa an ninh và mua sắm quy mô lớn - những yếu tố vượt xa khuôn khổ thương mại truyền thống.

Tuy nhiên, bức tranh thắng - thua vẫn chưa thể xác định rõ ràng. Thông tin công khai về các điều khoản chi tiết còn hạn chế, và cả hai chính phủ đều tuyên bố đạt được lợi ích chiến lược. Việc Mỹ giảm thuế từ 25% xuống 18% được xác nhận sẽ có hiệu lực trong tuần tới, song thời điểm chính xác vẫn chưa được công bố.

Đáng chú ý nhất là sự thay đổi trong lập luận của Bộ trưởng Thương mại Ấn Độ. Trước lo ngại về làn sóng nhập khẩu gia tăng từ Mỹ, ông không viện dẫn chủ nghĩa bảo hộ, mà nhấn mạnh năng lực cạnh tranh của công nghiệp trong nước. Đây là dấu hiệu cho thấy New Delhi đang từng bước dịch chuyển từ mô hình bảo vệ thị trường sang mô hình chủ động hội nhập có điều kiện, phù hợp hơn với vị thế của một cường quốc đang lên.