TS Đinh Thế Hiển: Doanh nghiệp Việt đang làm phần ‘xương’ nhất, bỏ ngỏ 80% lợi nhuận toàn cầu

Tại sao 70% lợi nhuận sản phẩm lại rơi vào tay các tập đoàn ngoại?

Tại Diễn đàn Doanh nghiệp 2026 với chủ đề “Doanh nghiệp Việt Nam trên bản đồ kinh tế toàn cầu – đổi mới để bứt phá”, chiều 24/4, chuyên gia kinh tế TS Đinh Thế Hiển cho rằng, hiện nay đang tồn tại một nghịch lý: Nhiều dữ liệu cho thấy vị thế doanh nghiệp Việt trong chuỗi cung ứng toàn cầu có dấu hiệu suy giảm, nhưng kim ngạch xuất khẩu vẫn liên tục tăng trưởng. Thực tế, hai xu hướng này không mâu thuẫn mà phản ánh hai khu vực khác nhau của nền kinh tế.

Một mặt, các doanh nghiệp Việt tham gia chuỗi sản xuất của các tập đoàn đa quốc gia như Nike hay Samsung đang gặp nhiều khó khăn do cạnh tranh và áp lực chi phí. Mặt khác, hoạt động xuất khẩu tự thân của doanh nghiệp nội địa vẫn tăng trưởng, dù chưa thực sự tương xứng với tiềm năng.

Sau hơn hai thập kỷ gia nhập WTO, Việt Nam đã vươn lên nằm trong nhóm 20 quốc gia xuất khẩu lớn nhất thế giới với kim ngạch dự kiến đạt khoảng 475 tỷ USD vào năm 2025. Tuy nhiên, khối FDI vẫn chiếm hơn 70% kim ngạch xuất khẩu. Điểm tích cực là khu vực doanh nghiệp nội địa đang có sự tăng trưởng thực chất, nhưng vẫn chủ yếu dừng ở khâu gia công và bán thành phẩm.

Khi phân tích chuỗi giá trị từ nguyên liệu đến sản phẩm cuối cùng trên kệ siêu thị quốc tế, ông Hiển cho rằng doanh nghiệp Việt chủ yếu đang dừng ở mức số 4 – tức xuất khẩu bán thành phẩm theo hình thức B2B, không có thương hiệu.

Trong khi đó, ba khâu cuối cùng gồm xây dựng thương hiệu, phân phối và bán lẻ trực tiếp đến người tiêu dùng (B2C) mới là nơi tạo ra lợi nhuận lớn nhất, thường chiếm tới 70–80% tổng giá trị sản phẩm. Điều này đồng nghĩa với việc doanh nghiệp Việt đang làm phần “xương” nhất – sản xuất, chế biến, gia công, nhưng lại bỏ ngỏ phần lợi nhuận lớn nhất của chuỗi giá trị toàn cầu.

Lấy ngành thực phẩm làm ví dụ, ông Hiển cho biết đây là thị trường có quy mô tới 10.000 tỷ USD toàn cầu. Việt Nam đã có nhiều ngành hàng tỷ USD như cà phê gần 10 tỷ USD, thủy sản khoảng 4 tỷ USD, trái cây chế biến khoảng 3 tỷ USD, với tốc độ tăng trưởng 15–30% mỗi năm.

Tuy nhiên, Việt Nam vẫn chủ yếu làm ở khâu đầu – trồng trọt, sơ chế, chế biến, là những khâu vất vả nhất nhưng giá trị gia tăng thấp, trong khi khâu thương hiệu và phân phối toàn cầu vẫn do doanh nghiệp nước ngoài nắm giữ.

Theo ông Hiển, Thái Lan là một ví dụ đáng học hỏi. Chính phủ nước này đã triển khai chiến lược đưa ẩm thực Thái ra toàn cầu, hỗ trợ phát triển các chuỗi nhà hàng Thái tại các đô thị lớn trên thế giới. Khi ẩm thực trở nên phổ biến, các sản phẩm thực phẩm đóng gói của Thái Lan theo đó thâm nhập mạnh vào hệ thống siêu thị quốc tế.

Từ chiến lược này, Thái Lan đã hình thành những tập đoàn thực phẩm toàn cầu như CP Group hay Thai Union.

Cần "tư duy tấn công" để làm chủ cuộc chơi toàn cầu

Ông Hiển cho rằng sự khác biệt giữa thành công của các nước và thực trạng Việt Nam nằm ở sự phối hợp của ba chủ thể: Nhà nước, Hiệp hội và Doanh nghiệp.

Nhà nước không nhất thiết phải hỗ trợ vốn trực tiếp, mà quan trọng nhất là giữ ổn định kinh tế vĩ mô, tỷ giá, lạm phát và xây dựng hệ thống kiểm định chất lượng uy tín để bảo vệ uy tín hàng hóa “Made in Vietnam”.

Hiệp hội ngành hàng phải đóng vai trò bảo chứng chất lượng. Khi sản phẩm mang nhãn của hiệp hội, người tiêu dùng quốc tế có thể tin tưởng về tiêu chuẩn sản xuất. Khi hai nền tảng này được thiết lập, vai trò quyết định sẽ thuộc về Hội đồng quản trị và CEO doanh nghiệp – những người phải có chiến lược và quyết tâm tiến vào các phân khúc giá trị cao.

“Cơ hội để doanh nghiệp Việt vươn ra biển lớn là rất rộng mở, nhưng cần một tư duy mới, không chỉ tham gia chuỗi cung ứng của người khác mà phải trở thành người làm chủ chuỗi giá trị của chính mình. Chỉ khi dám tấn công vào khâu thương hiệu và sản phẩm cuối cùng, doanh nghiệp Việt mới thực sự bước lên nấc thang giá trị cao nhất”, ông Hiển nhấn mạnh.