TS. Lê Xuân Nghĩa: 'Doanh nghiệp vẫn dè dặt đầu tư vì chi phí vốn ở mức cao'

Còn nhiều điểm nghẽn cần được tháo gỡ

Phát biểu tại tọa đàm “Dấu ấn 1 năm thực hiện Nghị quyết 68” do Tạp chí Đầu tư Tài chính – VietnamFinance tổ chức, TS. Lê Xuân Nghĩa, nguyên Phó Chủ tịch Ủy ban Giám sát Tài chính Quốc gia, cho rằng sau một năm triển khai Nghị quyết 68, khu vực kinh tế tư nhân đã xuất hiện nhiều tín hiệu tích cực, song vẫn còn nhiều điểm nghẽn cần tiếp tục tháo gỡ để tạo động lực phát triển bền vững hơn cho doanh nghiệp.

Theo TS. Lê Xuân Nghĩa, tốc độ doanh nghiệp thành lập mới hiện đang cao hơn mức bình thường, khoảng 22%. Tuy nhiên, mức tăng này vẫn chưa đủ để đạt mục tiêu có thêm 200.000 doanh nghiệp mới mỗi năm như kỳ vọng, đặc biệt trong bối cảnh số doanh nghiệp rút lui khỏi thị trường vẫn ở mức lớn.

Ông cũng bày tỏ lo ngại trước xu hướng suy giảm của đầu tư tư nhân. Dẫn số liệu thống kê, TS. Lê Xuân Nghĩa cho biết có giai đoạn tỷ trọng đầu tư tư nhân trong nền kinh tế từng lên tới khoảng 91%, nhưng hiện nay chỉ còn khoảng 67%.

Theo ông, mặt bằng lãi suất cao là nguyên nhân trực tiếp ảnh hưởng tới tâm lý đầu tư của doanh nghiệp. Tuy nhiên, áp lực lãi suất không chỉ đến từ lạm phát hay biến động kinh tế quốc tế mà còn xuất phát từ nhiều “điểm nghẽn kỹ thuật” trong cơ chế vận hành của nền kinh tế.

Một trong những vấn đề lớn hiện nay, theo TS. Lê Xuân Nghĩa, là tiến độ giải ngân đầu tư công còn chậm. Ông cho biết lượng vốn đầu tư công chưa giải ngân hiện lên tới khoảng 1,2 triệu tỷ đồng, trong đó khoảng 700.000 tỷ đồng đang nằm tại các ngân hàng quốc doanh.

Theo ông, khi Chính phủ thúc đẩy giải ngân mạnh, giá đất, chi phí giải phóng mặt bằng và giá thuê khu công nghiệp đều tăng lên, khiến nhiều doanh nghiệp có xu hướng chờ đợi thay vì mở rộng đầu tư ngay lập tức.

Ngoài ra, ông cũng chỉ ra một “điểm nghẽn kỹ thuật” khác liên quan đến quy định về tiền gửi kho bạc. Cụ thể, tiền gửi của Kho bạc Nhà nước tại các ngân hàng quốc doanh hiện không được tính là nguồn vốn huy động để xác định tỷ lệ an toàn vốn.

Với quy mô khoảng 700.000 tỷ đồng, theo TS. Lê Xuân Nghĩa, đây là con số rất lớn. Khi không được tính vào nguồn vốn hợp lệ, các ngân hàng buộc phải tăng huy động trên thị trường để cân đối thanh khoản, từ đó tạo áp lực lên mặt bằng lãi suất.

Liên quan tới khu vực hộ kinh doanh, TS. Lê Xuân Nghĩa cho rằng quy định yêu cầu hộ kinh doanh có doanh thu trên một ngưỡng nhất định phải kê khai đầy đủ hóa đơn, chứng từ là cần thiết để tăng tính minh bạch. Tuy nhiên, trên thực tế, nhiều hộ kinh doanh nhỏ vẫn gặp khó khi phần lớn nguyên liệu đầu vào được mua từ chợ truyền thống hoặc các nguồn chưa có hệ thống hóa đơn đầy đủ.

Ông lấy ví dụ các quán ăn nhỏ tại đô thị hoàn toàn có thể đạt doanh thu trên 1 tỷ đồng mỗi năm, nhưng rất khó chứng minh đầy đủ hóa đơn đầu vào đối với rau củ, thực phẩm mua tại chợ. Điều này khiến nhiều hộ kinh doanh lựa chọn thu hẹp quy mô hoặc chia nhỏ doanh thu để giảm áp lực kê khai.

TS. Lê Xuân Nghĩa cũng cho rằng việc tăng cường thanh tra, kiểm tra thời gian qua phần nào tạo ra tâm lý thận trọng trong khu vực doanh nghiệp tư nhân.

Theo ông, doanh nghiệp hiện đặc biệt quan tâm tới ba nhóm vấn đề lớn gồm tài chính – kế toán, cạnh tranh không lành mạnh và các quy định liên quan tới môi trường, phòng cháy chữa cháy, an toàn lao động.

“Nếu hoạt động kiểm tra thiếu tính hỗ trợ và thiên về xử lý vi phạm thì doanh nghiệp sẽ có xu hướng phòng thủ, giữ tiền mặt thay vì mở rộng đầu tư”, ông nhận định.

Doanh nghiệp cần được nhìn nhận là đối tượng phục vụ chứ không phải quản lý

Từ đó, TS. Lê Xuân Nghĩa cho rằng vấn đề cốt lõi hiện nay không chỉ nằm ở vốn hay lãi suất, mà sâu xa hơn là cải cách thể chế và tư duy quản lý.

Theo ông, Việt Nam nhiều năm qua chủ yếu tập trung cải cách kinh tế nhưng chưa cải cách đồng bộ cơ chế quản trị và phương thức điều hành. Trong khi đó, ở nhiều quốc gia phát triển, bộ máy quản lý đã chuyển mạnh sang tư duy “phục vụ doanh nghiệp”.

“Doanh nghiệp cần được nhìn nhận là đối tượng phục vụ chứ không chỉ là đối tượng quản lý”, ông nhấn mạnh.

Ở góc độ thương mại quốc tế, TS. Lê Xuân Nghĩa cho rằng dù Việt Nam đã tham gia khoảng 17 hiệp định thương mại tự do (FTA), nhưng mức độ hưởng lợi của doanh nghiệp trong nước vẫn còn hạn chế.

Theo ông, xuất khẩu dệt may hiện đạt khoảng 45 tỷ USD, nông nghiệp khoảng 55 tỷ USD, song phần lớn giá trị xuất khẩu còn lại vẫn thuộc về khu vực doanh nghiệp FDI.

Ông cho rằng Việt Nam không thể tiếp tục phụ thuộc quá lớn vào mô hình gia công hay vào một vài thị trường xuất khẩu chủ lực. Hướng đi dài hạn cần là nâng cao năng lực công nghiệp nội địa, phát triển doanh nghiệp công nghệ, công nghiệp phụ trợ và tăng khả năng làm chủ chuỗi giá trị.

TS. Lê Xuân Nghĩa cũng dành nhiều thời gian nói về câu chuyện phát triển doanh nghiệp công nghệ và lấy ví dụ từ VinFast. Theo ông, sự xuất hiện của VinFast cho thấy doanh nghiệp Việt Nam hoàn toàn có khả năng tham gia vào các ngành công nghệ cao và có hàm lượng kỹ thuật phức tạp như công nghiệp ô tô.

“Nhiều người từng cho rằng Việt Nam khó có thể xây dựng được một doanh nghiệp ô tô có năng lực cạnh tranh quốc tế trong vòng 7–10 năm. Tuy nhiên, VinFast đã cho thấy doanh nghiệp tư nhân Việt Nam có thể đi nhanh hơn dự báo nếu có khát vọng lớn và nguồn lực đủ mạnh”, ông nói.

Theo TS. Lê Xuân Nghĩa, để xuất hiện thêm nhiều doanh nghiệp công nghệ lớn, điều quan trọng không chỉ là vốn mà còn là một hệ sinh thái hỗ trợ đồng bộ gồm tín dụng dài hạn, chính sách công nghiệp, đào tạo nhân lực và môi trường pháp lý ổn định.

“Kinh tế tư nhân muốn trở thành động lực tăng trưởng thì điều quan trọng nhất vẫn là niềm tin”, TS. Lê Xuân Nghĩa nhấn mạnh, đồng thời cho rằng cải cách thể chế, nâng cao tính ổn định và khả năng dự báo của môi trường kinh doanh sẽ là yếu tố quyết định trong giai đoạn tới.