Từ REE, Hoà Bình đến Quốc Cường Gia Lai và Novaland: Bài toán chuyển giao thế hệ tại doanh nghiệp niêm yết

CTCP Cơ điện lạnh (mã chứng khoán REE) vừa thông báo bà Nguyễn Thị Mai Thanh sẽ rời vị trí Chủ tịch HĐQT từ tháng 7/2026. Một đại diện của cổ đông ngoại sẽ lên thay thế chiếc ghế nóng này.

Thực tế, thông báo này không xuất phát từ ghế Chủ tịch, mà lấy thay đổi ở ghế Tổng Giám đốc làm thông tin chính: Con trai bà Mai Thanh - ông Nguyễn Ngọc Thái Bình, Phó Tổng Giám đốc kiêm thành viên HĐQT - sẽ tiếp nhận ghế Tổng Giám đốc, ngồi ở vị trí điều hành cao nhất của doanh nghiệp.

Nhìn bề ngoài, đây là một thay đổi nhân sự cấp cao. Tuy nhiên phía sau quyết định này là câu chuyện lớn hơn đang xuất hiện ngày càng rõ tại nhiều doanh nghiệp niêm yết Việt Nam: Thế hệ founder đầu tiên bắt đầu rút lui, trong khi các doanh nghiệp buộc phải tái cấu trúc quyền lực để phù hợp hơn với chuẩn quản trị hiện đại.

REE và một cuộc chuyển giao thế hệ êm đẹp

Theo thông báo từ REE, ông Nguyễn Ngọc Thái Bình sẽ được bổ nhiệm làm Tổng Giám đốc kiêm người đại diện pháp luật từ tháng 7/2026. Việc bà Mai Thanh rời HĐQT diễn ra trong bối cảnh hai người là “người có liên quan” theo quy định quản trị công ty đại chúng.

Bà Mai Thanh là kỹ sư ngành điện lạnh, tốt nghiệp Đại học Kỹ thuật Karl - Marx - Stadt (Đức). Trước khi là một doanh nhân, bà từng là dược sĩ, tham gia khóa đào tạo dược tại Sư đoàn 9 và phục vụ trong đại hội quân y suốt 5 năm trước khi xuất ngũ và du học tại Đức.

Sau khi trở về Việt Nam vào năm 1982, bà đảm nhận vai trò Phó Giám đốc Xí nghiệp Cơ điện lạnh. Đến năm 1987, bà được bổ nhiệm làm Giám đốc Xí nghiệp và giữ vai trò lãnh đạo cao nhất từ khi REE chính thức cổ phần hóa vào năm 1993.

Chiếc ghế nóng Chủ tịch chỉ rời bà Thanh trong khoảng thời gian ngắn khoảng 5 tháng cuối 2024 đầu 2025 trước khi quay trở lại.

Dưới thời bà Mai Thanh, Cơ điện lạnh REE kinh doanh khởi sắc với số lãi đều đặn hàng nghìn tỷ đồng mỗi năm.

Tại thời điểm chuyển giao, ngoài kết quả kinh doanh ổn định, tình hình tài chính của REE cũng khiến nhiều doanh nghiệp "mơ ước": Tổng tài sản 40.700 tỷ đồng; tiền, tương đương tiền và đầu tư nắm giữ đến ngày đáo hạn hơn 7.800 tỷ đồng; nợ phải trả 15.800 tỷ đồng, chiếm 39% tổng tài sản, trong đó vay nợ thuê tài chính ngắn và dài hạn hơn 10.700 tỷ đồng.

"Của để dành" cũng rất lớn với 14.266 tỷ đồng lợi nhuận sau thuế chưa phân phối. Ngoài ra công ty còn 413 tỷ đồng trong quỹ đầu tư phát triển và hơn 1.000 tỷ đồng thặng dư vốn cổ phần.

Điểm đáng chú ý là lần này bà Mai Thanh không hoàn toàn rời khỏi doanh nghiệp mà tiếp tục giữ vai trò Chủ tịch Ủy ban Chiến lược trực thuộc HĐQT – vị trí cho phép bà vẫn tham gia hoạch định định hướng dài hạn cho doanh nghiệp.

So với nhiều doanh nghiệp gia đình khác trên sàn chứng khoán, REE được xem là case chuyển giao có sự chuẩn bị tương đối rõ ràng.

Ông Nguyễn Ngọc Thái Bình không phải nhân sự “đột ngột xuất hiện”. Ông đã có 18 năm làm việc tại REE, từng đảm nhiệm vị trí Phó Tổng Giám đốc và tham gia HĐQT trước khi được trao quyền điều hành.

Điều này phản ánh sự thay đổi của nhiều doanh nghiệp niêm yết lớn tại Việt Nam. Khi doanh nghiệp ngày càng mở rộng quy mô, thu hút cổ đông ngoại và chịu áp lực chuẩn hóa quản trị, mô hình “gia đình cùng nắm toàn bộ quyền lực” dần trở nên khó duy trì hơn trước.

REE hiện không còn là doanh nghiệp mang đậm tính founder-led như giai đoạn đầu niêm yết năm 2000. Sau hơn 25 năm trên sàn chứng khoán, doanh nghiệp đã phát triển thành tập đoàn đa ngành với các trụ cột lớn như cơ điện công trình, bất động sản văn phòng và năng lượng tái tạo.

Tính đến cuối quý I/2026, tổng tài sản REE đạt xấp xỉ 40.700 tỷ đồng, vốn hóa thị trường đạt 32.600 tỷ đồng. Quy mô này khiến yêu cầu về quản trị doanh nghiệp trở nên quan trọng hơn rất nhiều so với giai đoạn doanh nghiệp còn mang tính “công ty gia đình”.

Không phải cuộc chuyển giao nào cũng êm đẹp, Hoà Bình (HBC) là ví dụ

Trên thị trường chứng khoán Việt Nam, câu chuyện chuyển giao thế hệ chưa bao giờ là bài toán đơn giản. Câu chuyện của REE khiến nhiều nhà đầu tư lại nhớ tới Xây dựng Hòa Bình (HBC) và cuộc chuyển giao quyền lực đầy gian nan, gay cấn đến phút chót của Chủ tịch Lê Viết Hải và con trai Lê Viết Hiếu.

Tháng cuối của năm 2022 sẽ là một trang sử khó quên tại doanh nghiệp. Ngày 14/12/2022, HĐQT Xây dựng Hòa Bình có nghị quyết chấp thuận và thông qua việc miễn nhiệm ông Lê Viết Hải khỏi vị trí Chủ tịch HĐQT theo đơn xin từ nhiệm.

Nguyên nhân ông Lê Viết Hải rời đi được viết rõ trong đơn: Nhằm đảm bảo tính pháp lý trong việc đề cử ông Lê Viết Hiếu (con trai ông Hải) đảm nhiệm chức vụ Tổng Giám đốc theo quy định của Luật doanh nghiệp, sẽ được trình vào kỳ Đại hội đồng cổ đông sắp tới. Nội dung đơn từ nhiệm này được 8/8 thành viên HĐQT đồng thuận. Đồng thời HĐQT thống nhất bầu ông Nguyễn Công Phú giữ chức Chủ tịch HĐQT.

Quyết định rút lui của ông Lê Viết Hải rất rõ ràng: Dọn đường, chuyển giao cho thế hệ kế tiếp là con trai Lê Viết Hiếu tiếp quản quyền điều hành doanh nghiệp.

Tuy nhiên cuộc chuyển giao bất thành, nội chiến xảy ra khiến việc đưa ông Lê Viết Hiếu vào ghế Tổng Giám đốc có thể bất thành. Ngày 31/12/2022, Xây dựng Hòa Bình bất ngờ công bố hoãn thi hành các nội dung liên quan vấn đề thay đổi nhân sự nói trên.

"Quay xe", quyết định này đồng nghĩa việc ông Lê Viết Hải tiếp tục ở lại làm Chủ tịch HĐQT; ông Lê Viết Hiếu sẽ không có cơ hội trở thành Tổng Giám đốc.

Dấu hiệu của "nội chiến" lúc đó tại Xây dựng Hòa Bình thể hiện rõ ở Thông báo ngay sau đó, ngày 1/1/2023: Kể từ ngày 1/1/2023, mọi thông tin, nội dung, văn bản không được ban hành chính thức từ Tập đoàn Xây dựng Hòa Bình và đại diện pháp luật là ông Lê Viết Hải đều không có giá trị". Cuộc chuyển giao thế hệ tại Xây dựng Hòa Bình bất thành.

Đáng chú ý, đến nay, hơn 3 năm sau biến cố chuyển giao, Xây dựng Hòa Bình vẫn để trống chiếc ghế quyền lực Tổng Giám đốc. Ông Lê Viết Hải giữ nguyên vị trí Chủ tịch HĐQT, còn con trai Lê Viết Hiếu nắm quyền vị trí Phó Chủ tịch thường trực HĐQT và là Phó Tổng Giám đốc thường trực công ty.

Case Hòa Bình cho thấy chuyển giao thế hệ không chỉ là câu chuyện “trao ghế”, mà còn là bài toán về quyền lực, khả năng kiểm soát doanh nghiệp và niềm tin cổ đông.

Quốc Cường Gia Lai và sự trở lại trong khủng hoảng của CEO Nguyễn Quốc Cường

Một case mang màu sắc rất khác là Quốc Cường Gia Lai (QCG). Năm 2024, bà Nguyễn Thị Như Loan – Tổng Giám đốc Quốc Cường Gia Lai – bị khởi tố liên quan vụ án xảy ra tại lô đất 39-39B Bến Vân Đồn.

Ngay sau đó, ông Nguyễn Quốc Cường (Cường Đô La) được bổ nhiệm làm Tổng Giám đốc Quốc Cường Gia Lai.

Điều đáng chú ý là ông Nguyễn Quốc Cường từng rời vị trí điều hành tại doanh nghiệp từ nhiều năm trước. Sự trở lại lần này diễn ra không phải trong bối cảnh “kế hoạch chuyển giao đã chuẩn bị sẵn”, mà là khi doanh nghiệp bước vào giai đoạn nhạy cảm nhất về pháp lý và niềm tin thị trường.

Case Quốc Cường Gia Lai cho thấy nhiều cuộc chuyển giao tại doanh nghiệp gia đình Việt Nam không diễn ra trong điều kiện lý tưởng, mà đôi khi xuất hiện giữa khủng hoảng hoặc biến cố bất ngờ.

Sau hai năm trở lại nắm quyền điều hành, Quốc Cường Gia Lai vẫn đang trong vòng xoáy nợ nần. Ngoài việc bà Như Loan phải tham gia vụ kiện tụng liên quan sai phạm tại lô đất 39-39B Bến Vân Đồn mà Quốc Cường Gia Lai đã phải tạm nộp 100 tỷ đồng khắc phục hậu quả. Bên cạnh đó, món nợ 2.882 tỷ đồng với bà Trương Mỹ Lan chưa trả hết để nhận về dự án Phước Kiển.

Novaland và sự trở lại của thế hệ kế cận

Tại Novaland, thị trường gần đây cũng chứng kiến sự trở lại đáng chú ý của ông Bùi Cao Nhật Quân – con trai ông Bùi Thành Nhơn.

Sau nhiều năm khá kín tiếng trước truyền thông, thiếu gia Bùi Cao Nhật Quân được bầu làm Chủ tịch HĐQT Novaland (NVL) nhiệm kỳ 2026-2031. Ông Nhơn chuyển sang giữ vai trò Chủ tịch Ủy ban Chiến lược - ESG mới được thành lập.

Việc ông Bùi Thành Nhơn rút khỏi HĐQT và thế hệ F1 bước lên vị trí cao nhất diễn ra khá bất ngờ, không có nhiều chỉ dấu được báo trước. Đặc biệt sự chuyển giao diễn ra trong thời điểm Novaland vẫn đang tái cấu trúc mạnh mẽ, xử lý hàng loạt vấn đề về dòng tiền, tái cấu trúc nợ và triển khai dự án.

Ông Bùi Cao Nhật Quân nhận chiếc ghế nóng Chủ tịch HĐQT giữa lúc Novaland còn gánh nặng nợ vay tài chính ngắn và dài hạn hơn 68.900 tỷ đồng. Trong cơ cấu, nợ ngắn hạn chiếm gần 47%, tương ứng 32.284 tỷ đồng, gồm 29.900 tỷ đồng vay ngân hàng, 23.835 tỷ đồng nợ trái phiếu và hơn 15.000 tỷ đồng vay từ cá nhân, bên thứ ba.

Gánh nặng trách nhiệm này cũng cho thấy nhiều founder tại Việt Nam bắt đầu bước vào giai đoạn chuyển giao thực sự, thay vì chỉ để F1 tham gia ở các vai trò mang tính biểu tượng như trước.

Những case âm thầm hơn

Ngoài các doanh nghiệp lớn, thị trường cũng từng nhiều lần nhắc đến những trường hợp “bố Chủ tịch – con Tổng Giám đốc” tại doanh nghiệp niêm yết.

Đầu năm 2025, CTCP Đầu tư Thương mại TNG từng bị xử phạt liên quan đến mô hình Chủ tịch HĐQT và Tổng Giám đốc là người có quan hệ gia đình khi ông Nguyễn Đức Mạnh, con trai Chủ tịch HĐQT Nguyễn Văn Thời được bầu làm Tổng Giám đốc.

Sau quyết định xử phạt, TNG đã phải miễn nhiệm chức danh Tổng Giám đốc của ông Nguyễn Đức Mạnh. Ông Mạnh được bầu giữ vị trí Phó Chủ tịch thường trực HDQT.

Hơn một năm sau đó, tại ĐHĐCĐ thường niên năm 2026 vừa qua, ông Nguyễn Văn Thời đã chính thức có đơn xin từ nhiệm vị trí Chủ tịch HĐQT. Mục đích nhằm tạo điều kiện cho lớp trẻ tiếp quản và điều hành doanh nghiệp.

Cùng thời điểm, con tra Nguyễn Đức Mạnh chính thức được bầu làm Chủ tịch HĐQT, tiếp quản chiếc ghế nóng quyền lực tại doanh nghiệp dệt may gần 50 năm tuổi.

Bài toán khó trong việc chuyển giao thế hệ tại các doanh nghiệp

Thế hệ founder đầu tiên của thị trường chứng khoán Việt Nam hiện phần lớn đã bước qua tuổi 60-70.

Sau nhiều thập kỷ xây dựng doanh nghiệp, bài toán lớn nhất lúc này không còn đơn thuần là tăng trưởng, mà là làm sao chuyển giao quyền lực không tạo ra biến động.

Founder có thể xây dựng doanh nghiệp bằng uy tín cá nhân, quyền lực tập trung và các quyết định mang tính chiến lược. Nhưng để doanh nghiệp sống được qua thế hệ thứ hai, cấu trúc quản trị mới là yếu tố quyết định.

Thực tế cho thấy, chuyển giao thế hệ tại doanh nghiệp niêm yết chưa bao giờ chỉ là chuyện “ai ngồi ghế nào”, mà là bài toán phức tạp giữa quyền lực, quản trị và khả năng duy trì sự ổn định của cả một hệ thống doanh nghiệp nhiều tỷ USD.