Từ Vành đai 3 trở vào, đô thị Hà Nội sẽ được sắp xếp lại ra sao sau cuộc tái cấu trúc kéo dài 20 năm?

Hà Nội đang đứng trước một cuộc tái cấu trúc đô thị có quy mô và mức độ tác động lớn chưa từng có trong nhiều thập kỷ. Theo Quy hoạch tổng thể Thủ đô với tầm nhìn 100 năm được HĐND TP Hà Nội thông qua ngày 27/1, giai đoạn từ năm 2026 đến 2045, thành phố dự kiến bố trí lại chỗ ở cho hơn 860.000 người dân sinh sống trong khu vực từ Vành đai 3 trở vào.

Đây được xem là bước đi then chốt nhằm giảm tải vùng lõi, tái thiết hạ tầng, mở rộng không gian xanh và bảo tồn các khu vực có giá trị đặc biệt của Thủ đô.

Cuộc tái cấu trúc đô thị kéo dài 20 năm sẽ thay đổi diện mạo Hà Nội thế nào?

Theo Hà Nội, việc tái cấu trúc đô thị lần này không chỉ dừng ở chỉnh trang hay cải tạo cục bộ, mà hướng tới tạo ra một cuộc “cách mạng” toàn diện về kiến trúc cảnh quan, nhà ở và bảo tồn di sản. Thành phố xác định chuyển từ tư duy “bảo tồn - cải tạo” sang tư duy “tái thiết giá trị”, trong đó quy hoạch không chỉ gìn giữ các giá trị lịch sử mà còn tạo ra giá trị mới, giải phóng nguồn lực đất đai và kiến tạo một cấu trúc đô thị hiện đại, bền vững.

Về tổng thể, phạm vi tái cấu trúc được xác định từ Vành đai 3 trở vào, ưu tiên triển khai trước tại khu vực Vành đai 1 và Vành đai 2. Quá trình này gắn chặt với bảo tồn, tôn tạo các khu vực và công trình có giá trị lịch sử, văn hóa, kiến trúc đặc trưng của Hà Nội. Trong đó:

- Khu trung tâm chính trị - hành chính Ba Đình với diện tích khoảng 134,5 ha được định hướng tái cấu trúc kết hợp bảo tồn, mở rộng quảng trường, bổ sung không gian xanh, phát triển các công trình công cộng, dịch vụ đô thị, đồng thời ưu tiên phát triển không gian ngầm nhằm hình thành trung tâm chính trị - kinh tế - tài chính - thương mại xứng tầm Thủ đô.

- Khu vực hồ Gươm và phụ cận tiếp tục được định hướng bảo tồn, phục dựng các giá trị kiến trúc và các trục không gian đô thị có giá trị như Hoàng thành Thăng Long, trục văn hóa Tràng Tiền – Nhà hát Lớn. Tại đây, thành phố đề xuất mở rộng quảng trường, tăng diện tích cây xanh, mặt nước và tái thiết một số công trình công cộng nhằm nâng cao chất lượng không gian đô thị trung tâm.

- Với khu phố cổ, diện tích khoảng 81 ha, Hà Nội xác định bảo tồn và phục dựng giá trị kiến trúc, văn hóa, truyền thống, xây dựng khu vực này trở thành biểu tượng du lịch cộng đồng mới. Không gian phố cổ sẽ được khai thác mạnh mẽ kinh tế vỉa hè, kinh tế đêm, phát triển văn hóa ẩm thực, các không gian đi bộ, không gian sáng tạo mang bản sắc Hà Nội, đồng thời gắn với các mô hình phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng (TOD).

- Khu phố cũ, quy mô khoảng 200 ha, được định hướng bảo tồn hình thái không gian đô thị thời kỳ Pháp thuộc với mô hình “thành phố vườn”, mạng lưới đường bàn cờ, vỉa hè rộng, hệ thống cây xanh, quảng trường, vườn hoa và hồ nước đan xen. Các công trình có giá trị kiến trúc sẽ được bảo tồn, cải tạo kết hợp tái thiết công trình mới, bảo đảm hài hòa với không gian và kiến trúc khu vực.

- Đối với khu vực hồ Tây và vùng phụ cận, khoảng 462 ha (không bao gồm diện tích mặt nước hồ Tây), cùng trục cảnh quan sông Hồng với quy mô khoảng 11.000 ha, Hà Nội xác định đây là những không gian cảnh quan và môi trường bậc nhất của thành phố. Quy hoạch đề xuất bảo tồn các công trình, khu vực có giá trị văn hóa – lịch sử, đồng thời tái cấu trúc toàn diện các khu dân cư hiện hữu, nâng cấp hạ tầng giao thông, tôn tạo không gian cảnh quan và đầu tư các công trình mới hài hòa với tổng thể.

- Các khu vực còn lại trong phạm vi từ Vành đai 3 trở vào sẽ được tái cấu trúc đô thị toàn diện, thực hiện giải tỏa theo đơn vị ô phố để quy hoạch lại đồng bộ hạ tầng và không gian. Trong quá trình này, các công trình di tích lịch sử, kiến trúc đô thị vẫn được bảo tồn, song song với việc phát triển các trung tâm mới dựa trên hệ thống TOD, khuyến khích phát triển công trình cao tầng trong bán kính 500 m quanh các điểm giao thông công cộng.

Theo thành phố, tái cấu trúc đô thị phải dựa trên nền tảng đầu tư đồng bộ hệ thống hạ tầng khung hiện đại. Các giải pháp trọng tâm gồm phát triển giao thông đa tầng, đẩy mạnh giao thông công cộng theo mô hình TOD, đầu tư hạ tầng ngầm kết hợp các bể chứa nước lớn để chống ngập úng. Bên cạnh đó là tái cấu trúc sử dụng đất, không gian cảnh quan, tái cấu trúc dân cư và thực hiện giãn dân nhằm giảm áp lực cho khu vực nội đô.

Quan điểm tái cấu trúc lần này được thể hiện mạnh mẽ hơn so với các quy hoạch trước đây. Nếu như Quy hoạch chung Thủ đô năm 2024 vẫn nhấn mạnh cải tạo, chỉnh trang chung cư cũ với tiến độ chậm và thiếu cơ chế đột phá, thì đề án lần này đề xuất tái thiết toàn diện, giải tỏa toàn khu để xây dựng lại đồng bộ hạ tầng, tăng tầng cao và giảm mật độ xây dựng. Với khu vực nội đô có giá trị đất đai cao, thành phố ưu tiên bố trí tái định cư tại chỗ kết hợp phát triển nhà ở thương mại, dịch vụ cao cấp nhằm bảo đảm hiệu quả tài chính và bù đắp chi phí giải phóng mặt bằng lớn.

Lộ trình giãn dân theo từng giai đoạn

Cùng với tái thiết không gian đô thị, Hà Nội xây dựng lộ trình giãn dân cụ thể theo từng giai đoạn.

Giai đoạn 2026 - 2035, thành phố dự kiến di dời khoảng 442.000 người, trong đó 200.000 người tại khu vực sông Hồng, 200.000 người tại khu vực hồ Tây và vùng phụ cận, cùng 42.000 người tại một số tuyến phố trong phạm vi Vành đai 3.

Giai đoạn 2036 - 2045, thành phố tiếp tục di dời khoảng 420.000 người, bao gồm 26.730 người ở khu phố cổ, 23.000 người ở khu phố cũ và 370.000 người ở các khu vực còn lại trong Vành đai 3.

Tổng cộng, hơn 860.000 người dân sẽ được bố trí lại chỗ ở trong suốt giai đoạn 2026 - 2045.

Người dân thuộc diện giải tỏa, di dời sẽ được bố trí tái định cư linh hoạt, một phần tại chỗ, phần còn lại tại các khu đô thị mới ở các cực tăng trưởng như Đông Anh, Gia Lâm, Hòa Lạc. Những khu vực này được định hướng đầu tư đồng bộ hạ tầng, đầy đủ các tiện ích xã hội như trường học, bệnh viện, công viên, nhằm bảo đảm điều kiện sống tốt hơn nơi ở cũ.

Thực tế, chủ trương giãn dân khỏi khu vực nội đô Hà Nội đã được đặt ra từ hơn 20 năm trước. Quy hoạch chung năm 1998 từng đặt mục tiêu giảm dân số nội đô lịch sử xuống 800.000 người vào năm 2020. Quy hoạch 1259 phê duyệt năm 2011 tiếp tục yêu cầu kiểm soát gia tăng dân số cơ học, giảm từ 1,2 triệu xuống còn khoảng 800.000 người. Đến năm 2021, các đồ án quy hoạch phân khu tại bốn quận nội đô cũng đặt mục tiêu giảm dân số từ gần 900.000 xuống 670.000 người vào năm 2030. Tuy nhiên, nhiều đề án, trong đó có kế hoạch di dân phố cổ Hoàn Kiếm, vẫn triển khai chậm và dang dở.

Về nguồn lực, tổng nhu cầu vốn cho quá trình tái cấu trúc đô thị giai đoạn 2026 - 2045 ước khoảng 64,84 triệu tỷ đồng. Trong đó, giai đoạn 2026 - 2035 cần khoảng 14,5 triệu tỷ đồng, giai đoạn 2036 – 2045 cần khoảng 50,34 triệu tỷ đồng. Nguồn lực chủ yếu đến từ khu vực tư nhân và xã hội hóa, kết hợp với đầu tư công cho hạ tầng thiết yếu và an sinh xã hội.

Theo quy hoạch, Hà Nội sẽ phát triển theo mô hình đô thị đa cực - đa trung tâm - đa tầng - đa lớp, hướng tới đô thị xanh, thông minh, thích ứng biến đổi khí hậu, gắn với bảo tồn hệ thống di sản văn hóa, sông hồ và không gian mặt nước.

Cuộc tái cấu trúc đô thị kéo dài gần hai thập kỷ này được kỳ vọng sẽ định hình lại diện mạo Thủ đô, tạo nền tảng cho sự phát triển bền vững của Hà Nội trong nhiều thập kỷ tới, đồng thời đặt ra những bài toán lớn về an sinh, sinh kế và chất lượng sống cho hàng trăm nghìn người dân.