Việt Nam có một sân bay nằm sâu dưới lòng đại thủy nông 19.500ha lớn bậc nhất miền Trung: Từng là 'tọa độ lửa', hứng trọn 'mưa bom' của B-52

Hồ Kẻ Gỗ ở xã Cẩm Duệ, là hồ nước ngọt nhân tạo lớn bậc nhất miền Trung. Đây là công trình đại thủy nông cung cấp nước tưới cho 19.500ha đất sản xuất nông nghiệp và góp phần chống lũ cho nhiều địa phương.

Ít ai biết rằng, ẩn sâu dưới lòng hồ phẳng lặng, tưởng như yên bình ấy lại là một “tọa độ lửa” năm xưa. Nơi đây từng tồn tại sân bay dã chiến gắn với bao đau thương, mất mát và ký ức bi hùng của quân và dân ta.

Vào cuối năm 1966, khi các tuyến quốc lộ liên tiếp bị không quân Mỹ đánh phá, Bộ Giao thông Vận tải đã quyết định mở tuyến đường chiến lược 22 nhằm đảm bảo chi viện cho chiến trường. Từ năm 1966 đến năm 1971, hơn 6.000 thanh niên xung phong đã làm nên tuyến đường dài khoảng 65km.

Tuyến đường 22 bắt đầu từ ngã ba Thình Thình (thuộc xã Nam Điền cũ, nay là xã Thạch Xuân), đi qua khu vực hồ Kẻ Gỗ và nhiều địa bàn của huyện Kỳ Anh (cũ), rồi nối sang Tuyên Hóa (nay thuộc tỉnh Quảng Trị).

Thời điểm đó, hồ Kẻ Gỗ chưa được xây đập tích nước như hiện nay nên một phần tuyến đường chạy qua chính khu vực lòng hồ hiện tại. Đây cũng là vị trí được lựa chọn để xây dựng sân bay dã chiến, có vai trò quan trọng trong việc chi viện cho chiến trường miền Nam.

Đến tháng 9/1972, lực lượng quốc phòng đã chọn một đoạn của tuyến đường 22 tại khu vực Đá Bạc (nay nằm trong lòng hồ Kẻ Gỗ) để xây dựng công trình quốc phòng 723 - sân bay dã chiến Libi. Tên gọi “Libi” bắt nguồn từ một khe suối ở làng Đá Bạc, thuộc xã Cẩm Mỹ cũ, nay là xã Cẩm Duệ. Khi đó, tuyến đường 22 được tận dụng làm đường băng của sân bay.

Ngày 30/9/1972, 92 công nhân kiến trúc và 36 công nhân Xí nghiệp gạch Cẩm Thành được điều động tới công trường 723 tại xã Cẩm Mỹ (Cẩm Xuyên, Hà Tĩnh) để tham gia xây dựng sân bay dã chiến Libi.

Tuy nhiên, cuối năm 1972 đến đầu năm 1973, khi công trình cơ bản hoàn thành thì bị địch phát hiện. Nhằm ngăn chặn tuyến chi viện của quân ta, chúng đã sử dụng máy bay B-52 đánh phá ác liệt. Những ngày “mưa bom bão đạn” đã cướp đi sinh mạng của nhiều bộ đội, thanh niên xung phong và lực lượng phục vụ chiến trường đang làm nhiệm vụ.

Theo nhiều tư liệu lịch sử, các đợt ném bom dữ dội đã khiến hàng trăm thanh niên xung phong, dân công hỏa tuyến và bộ đội hy sinh. Riêng ngày 2/9/1968, một trận bom đã làm gần 60 thanh niên xung phong và bộ đội thiệt mạng, hàng chục người khác bị thương. Tương tự, rạng sáng 7/1/1973, cuộc không kích vào sân bay Libi đã khiến 135 người hy sinh và nhiều người khác bị thương.

Sau ngày đất nước thống nhất, năm 1976, chính quyền chủ trương xây dựng công trình đại thủy nông Kẻ Gỗ. Ngày 26/3/1976, công trình chính thức khởi công trong không khí sôi nổi, khẩn trương, với sự tham gia của hàng vạn người dân Nghệ Tĩnh (cũ).

Nhờ tinh thần đoàn kết và quyết tâm cao của quân và dân, đến ngày 3/2/1977 - đúng dịp kỷ niệm 47 năm thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam - công trình đã được đưa vào sử dụng; đến năm 1979 hoàn thành toàn bộ, vượt tiến độ đề ra.

Ngày nay, vào mùa hè, khi mực nước hồ Kẻ Gỗ hạ xuống, những dấu tích của sân bay dã chiến Libi dần lộ diện. Hơn nửa thế kỷ trôi qua, khu vực lòng hồ vẫn còn in dấu những hố bom chằng chịt, là chứng tích của một thời chiến tranh khốc liệt.

Nhằm tưởng niệm và tri ân các anh hùng liệt sĩ, một ngôi đền thờ đã được xây dựng bên bờ hồ Kẻ Gỗ. Trong khuôn viên đền có hai tấm bia ghi lại tên tuổi, quê quán của những người đã hy sinh tại chiến trường Kẻ Gỗ. Danh sách này do Ban Quản lý Khu bảo tồn thiên nhiên Kẻ Gỗ dày công sưu tầm, đối chiếu và xác minh từ nhiều nhân chứng, góp phần lưu giữ ký ức về một thời kỳ hào hùng nhưng cũng đầy hy sinh, mất mát.