Dân vác bao tải tiền nhận đền bù đất: GS. Đặng Hùng Võ khẳng định 'tiền cao chưa phải lời giải cuối cùng'

Giá đền bù đất tăng, tư duy giải phóng mặt bằng cũng thay đổi

Những hình ảnh người dân tại xã Thanh Oai, Hà Nội mang theo những bao tải chứa hàng tỷ đồng tiền đền bù đất tại dự án khu đô thị thể thao Olympic thời gian qua đã cho thấy những chuyển biến đáng chú ý trong công tác giải phóng mặt bằng.

Tuy nhiên, bên cạnh niềm vui của người dân và tiến độ triển khai dự án, câu chuyện sử dụng hiệu quả nguồn tiền đền bù, đảm bảo sinh kế lâu dài cũng như hoàn thiện cơ chế thực thi Luật Đất đai sửa đổi vẫn là những vấn đề cần tiếp tục được quan tâm.

Theo chia sẻ GS. Đặng Hùng Võ - nguyên Thứ trưởng Bộ Tài nguyên và Môi trường trong talkshow "Thu hồi đất, tiền đền bù sát giá thị trường sẽ giảm khiếu kiện, tạo đồng thuận cao!", việc bỏ khung giá đất để bồi thường theo giá thị trường là một bước tiến quan trọng, song vẫn chưa đủ để giải quyết triệt để bài toán hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, người dân và doanh nghiệp.

Nhìn nhận về sự thay đổi trong tâm thế của người dân cũng như cách làm của chính quyền tại dự án Thanh Oai, GS. Đặng Hùng Võ cho rằng đây là minh chứng rõ nét cho sự chuyển đổi tư duy từ quản lý hành chính sang tính toán tài chính.

Theo ông, các nhà đầu tư thực hiện dự án trọng điểm thường có tư duy cởi mở hơn, sẵn sàng chấp nhận mức đền bù cao để đẩy nhanh tiến độ triển khai.

Ông Võ phân tích rằng nếu nhìn dưới góc độ tài chính, việc chậm giải phóng mặt bằng có thể gây thiệt hại rất lớn cho nhà đầu tư do tác động của trượt giá đồng tiền và chi phí lãi vay đối với nguồn vốn đã huy động nhưng chưa thể đưa vào khai thác.

Vì vậy, việc hỗ trợ thêm tiền đền bù không chỉ giúp người dân đồng thuận, tạo sự ổn định xã hội mà còn giúp dự án nhanh chóng đi vào vận hành, tạo ra lợi nhuận cho chính doanh nghiệp đầu tư.

Tuy nhiên, GS. Đặng Hùng Võ cũng cảnh báo về nguy cơ “tái nghèo” của những “tỷ phú nông dân” sau khi nhận khoản đền bù lớn.

Theo ông, thực tế hơn 15 năm qua cho thấy nhiều hộ dân do thiếu kỹ năng quản trị tài chính, đồng thời mất đi công cụ sản xuất truyền thống, đã rơi vào tình trạng chi tiêu hoang phí, thậm chí phát sinh các vấn đề xã hội, khiến số tiền đền bù nhanh chóng cạn kiệt chỉ sau vài năm.

Để khắc phục tình trạng này, GS. Đặng Hùng Võ khuyến nghị về việc cần nghiên cứu cơ chế chi trả tiền bồi thường theo từng giai đoạn thay vì thanh toán toàn bộ một lần.

Đồng thời, cần kết hợp với các chương trình hướng dẫn phát triển kinh tế, đào tạo nghề mới hoặc hỗ trợ người dân nhận chuyển nhượng đất ở khu vực khác nhằm tạo ra sinh kế bền vững lâu dài.

Muốn hạn chế khiếu kiện, đất đai phải được quản trị minh bạch

Ở góc độ pháp lý, dù Luật Đất đai 2024 đã bỏ khung giá đất, GS. Đặng Hùng Võ cho rằng điều này vẫn chưa đủ để giải quyết bài toán cân bằng lợi ích giữa các bên. Hiện nay, bảng giá đất tại một số địa phương như TP.HCM mới chỉ đạt khoảng 70% giá thị trường, dẫn tới phản ứng từ cả người dân lẫn doanh nghiệp.

Theo Giáo sư, vấn đề quan trọng không nằm ở việc bảng giá đất cao hay thấp, mà là Nhà nước cần xây dựng một hệ thống chính sách tài chính đất đai đồng bộ để hướng dẫn áp dụng bảng giá trong từng trường hợp cụ thể, bao gồm các cơ chế miễn giảm hay ưu tiên nhằm bảo đảm tính công bằng.

Một trong những thay đổi căn bản được GS. Đặng Hùng Võ nhấn mạnh là chuyển từ cơ chế “quản lý” sang “quản trị”. Theo ông, quản lý là cơ chế mệnh lệnh một chiều từ trên xuống, trong khi quản trị là cơ chế hai chiều, cho phép người dân tham gia góp ý, giám sát và yêu cầu cơ quan quản lý giải trình.

Ông cho rằng một hệ thống quản trị hiệu quả cần đáp ứng ba tiêu chí gồm: người dân được tham gia giám sát; Nhà nước công khai, minh bạch thông tin quản lý, trừ các nội dung thuộc diện bảo mật theo quy định; và cán bộ phải có trách nhiệm giải trình trước các kiến nghị, phản ánh của người dân. Chỉ khi thực hiện tốt cơ chế quản trị mới có thể giảm thiểu khiếu kiện và bảo đảm quyền lợi thực chất cho người dân.

Đối với các trường hợp đất đai có nguồn gốc phức tạp như mua bán bằng giấy viết tay hoặc tình trạng lấn chiếm kéo dài, GS. Đặng Hùng Võ bày tỏ sự ủng hộ với đề xuất công nhận quyền sử dụng đất cho một số trường hợp dựa trên thực tế sử dụng ổn định nhằm tháo gỡ khó khăn cho công tác giải phóng mặt bằng.

Tuy nhiên, ông cũng lưu ý để tránh chính sách bị lợi dụng, cần xây dựng hạ tầng quản lý hiện đại, thậm chí có thể tham khảo kinh nghiệm của Trung Quốc trong việc sử dụng hệ thống camera và dữ liệu sống để xác minh chính xác đối tượng đủ điều kiện hưởng chính sách ưu đãi, qua đó bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật.

Nhìn ra thế giới, GS. Đặng Hùng Võ cho biết các quốc gia phát triển như Nhật Bản, Hàn Quốc, Đức hay Mỹ từ lâu đã không còn xử lý vấn đề đất đai theo mô hình “quan hệ tay đôi” giữa người mất đất và người cần đất. Thay vào đó, họ áp dụng cơ chế “tái điều chỉnh đất đai” dựa trên nền tảng cộng đồng.

Trong mô hình này, người dân góp đất để phát triển hạ tầng và các dịch vụ công cộng, đổi lại sẽ nhận về phần diện tích nhỏ hơn nhưng có giá trị cao hơn nhiều lần nhờ quy hoạch hiện đại.

Hướng tới tầm nhìn đô thị hóa hiện đại, GS. Đặng Hùng Võ nhấn mạnh vai trò của mô hình TOD - phát triển đô thị gắn với giao thông công cộng. Ông cho rằng Hà Nội và TP.HCM đang đi đúng hướng khi ưu tiên phát triển các đô thị nén, mở rộng theo chiều cao và không gian ngầm thay vì mô hình đô thị “vết dầu loang” với nhà ở phát triển dọc theo các trục đường mặt đất.

Theo GS. Đặng Hùng Võ, để đất đai thực sự trở thành bệ phóng cho sức mạnh quốc gia, thước đo thành công không chỉ nằm ở những tòa cao ốc hiện đại mà quan trọng hơn là niềm tin của người dân vào sự công bằng, minh bạch của chính sách, bảo đảm không ai bị bỏ lại phía sau trong quá trình phát triển bền vững.