Đòn bẩy tài chính phình to hơn 3,5 lần sau 3 năm, TS. Cấn Văn Lực cảnh báo rủi ro gia tăng

Margin lập kỷ lục 445.000 tỷ đồng

Phát biểu tại hội thảo "Giải pháp phát triển đồng bộ thị trường vốn", chuyên gia kinh tế TS. Cấn Văn Lực cho rằng thị trường chứng khoán Việt Nam đã đạt nhiều bước tiến nhưng vẫn đối mặt với hàng loạt rủi ro và điểm nghẽn cần sớm được xử lý nếu muốn trở thành kênh dẫn vốn trung và dài hạn hiệu quả cho nền kinh tế.

Theo ông, có 5 nhóm rủi ro và thách thức lớn đang hiện hữu trên thị trường. Thứ nhất, mức độ biến động của thị trường còn cao. Thứ hai, dòng tiền và vốn hóa vẫn tập trung vào một số ngành và doanh nghiệp lớn.

Thứ ba, tỷ trọng nhà đầu tư cá nhân quá lớn, khiến tâm lý đám đông dễ chi phối diễn biến thị trường. Thứ tư, tính minh bạch và mức độ chuyên nghiệp của thị trường vẫn còn hạn chế. Thứ năm, cơ cấu sản phẩm và nhà đầu tư chưa đủ đa dạng để tạo nền tảng phát triển bền vững.

Đặc biệt, TS. Cấn Văn Lực lưu ý đến xu hướng gia tăng mạnh của hoạt động sử dụng đòn bẩy tài chính. Theo số liệu được ông công bố, dư nợ cho vay ký quỹ (margin) tại các công ty chứng khoán đã tăng từ khoảng 125.000 tỷ đồng vào cuối quý I/2023 lên khoảng 445.000 tỷ đồng vào cuối quý II/2026, tương đương tăng hơn 3,5 lần.

"Nhà đầu tư sử dụng đòn bẩy tài chính ngày càng lớn, tiềm ẩn rủi ro đáng kể, nhất là khi thị trường đảo chiều", TS. Cấn Văn Lực cảnh báo.

Bên cạnh rủi ro từ margin, theo chuyên gia, thị trường vốn cũng đang chịu sức ép từ các nguy cơ mới như an ninh mạng, an toàn dữ liệu và tội phạm tài chính. Trong khi đó, hệ thống công nghệ, nền tảng số, cơ sở dữ liệu, hoạt động xếp hạng tín nhiệm và chế độ báo cáo tài chính vẫn còn nhiều hạn chế.

Điểm nghẽn lớn nhất là thể chế

Theo TS. Cấn Văn Lực, điểm nghẽn quan trọng nhất hiện nay nằm ở việc thể chế thị trường tài chính chưa thực sự đồng bộ.

Ông cho rằng khung pháp lý đối với các mô hình kinh doanh và sản phẩm tài chính mới còn chậm được hoàn thiện; sở hữu chéo trong hệ thống tài chính tuy đã giảm nhưng vẫn khá phức tạp; trong khi rủi ro lan truyền giữa hệ thống tài chính và thị trường bất động sản cần được giám sát chặt chẽ hơn.

Để tháo gỡ các nút thắt này, ông kiến nghị xây dựng một chương trình tổng thể về cải cách và phát triển thị trường tài chính, thống nhất chiến lược phát triển giữa ngân hàng, chứng khoán, trái phiếu, bảo hiểm, tài chính số và tài chính xanh.

Đồng thời, cần đa dạng hóa hệ thống định chế tài chính thông qua phát triển quỹ hưu trí, quỹ đầu tư dài hạn, quỹ đầu tư mạo hiểm, quỹ tín thác bất động sản và các tổ chức tài chính phi ngân hàng.

Bên cạnh đó là thúc đẩy phát triển thị trường phái sinh, tài chính xanh, tài chính số, thị trường carbon và tài sản mã hóa theo lộ trình phù hợp.

Theo ông, Việt Nam cũng cần hoàn thiện cơ chế phá sản, xử lý nợ và xử lý các tổ chức tài chính yếu kém; xây dựng cơ sở dữ liệu tài chính quốc gia cùng hệ thống cảnh báo sớm; từng bước chuyển từ phương thức tiền kiểm hành chính sang mô hình quản lý, giám sát dựa trên rủi ro, dữ liệu và công nghệ.

"Quá trình phát triển thị trường tài chính cần dựa trên ba nền tảng cốt lõi là thể chế đáng tin cậy, thông tin - dữ liệu minh bạch và kỷ luật thị trường nghiêm minh", TS. Cấn Văn Lực nhấn mạnh.

70% hoạt động tìm hiểu pháp luật đang diễn ra trên mạng xã hội

Bên cạnh câu chuyện về thị trường vốn, TS. Cấn Văn Lực cũng bày tỏ băn khoăn về chất lượng xây dựng và thực thi pháp luật.

Theo ông, nhiều bộ, ngành và địa phương vẫn còn lúng túng trong quá trình triển khai chính sách, chưa tìm được cách vừa thực hiện nhanh vừa đảm bảo hiệu quả.

Ông cho rằng cần phát huy tốt hơn nguồn lực từ đội ngũ chuyên gia trong quá trình xây dựng chính sách, đồng thời phải có cơ chế để các ý kiến phản biện thực sự được tiếp thu thay vì chỉ mang tính hình thức.

Đáng chú ý, TS. Cấn Văn Lực cho biết khoảng 70% hoạt động tìm hiểu thông tin pháp luật hiện nay đang diễn ra trên mạng xã hội.

Theo ông, đây là thực trạng đáng lo ngại và cần sớm đảo ngược, hướng tới mục tiêu 60-70% thông tin pháp luật được người dân và doanh nghiệp tiếp cận từ các kênh chính thống.

Muốn làm được điều đó, cần sắp xếp lại hệ thống phổ biến pháp luật, xây dựng một nền tảng thống nhất để cập nhật văn bản, tổng hợp thông tin và tổ chức tập huấn thường xuyên.

TS. Cấn Văn Lực cũng lưu ý rằng mỗi năm Việt Nam có thể sửa đổi từ 40-70 đạo luật, khiến doanh nghiệp và địa phương rất khó theo kịp nếu chỉ công bố toàn văn các văn bản pháp luật.

Theo ông, bên cạnh văn bản chính thức, các cơ quan quản lý cần xây dựng những bản tóm tắt ngắn gọn, dễ hiểu, chỉ rõ những điểm mới, đối tượng chịu tác động và hướng dẫn cách thực hiện.

"Công khai toàn văn luật trên website là cần thiết nhưng chưa đủ. Người dân và doanh nghiệp cần những bản giải thích ngắn gọn, dễ tra cứu, dễ áp dụng để có thể nhanh chóng nắm bắt những thay đổi của chính sách", ông nói.