Thuế xăng dầu đang 'khuếch đại' cú sốc giá thế giới?

Rủi ro lạm phát nếu giá dầu tiếp tục leo thang

Đợt tăng giá xăng dầu đầu tháng 3 đang đặt ra lo ngại về áp lực lạm phát và chi phí sản xuất – kinh doanh trong nền kinh tế. Theo chuyên gia, nếu giá dầu thế giới tiếp tục leo thang, tác động lan tỏa tới giá cả hàng hóa và đời sống người dân là khó tránh khỏi.

Nhận định về diễn biến này, PGS, TS. Phạm Thế Anh - Trưởng khoa Kinh tế học, Đại học Kinh tế Quốc dân, cho rằng mỗi đợt tăng mạnh của giá xăng dầu đều tạo ra áp lực lạm phát đáng kể.

Theo ông, khi giá xăng dầu tăng khoảng 10–15% như đợt điều chỉnh ngày 5/3, tác động đầu tiên sẽ xuất hiện ở các lĩnh vực vận tải như hàng không, đường bộ, đường thủy và đường biển. Chi phí nhiên liệu tăng kéo theo chi phí vận hành tăng, từ đó làm đội giá dịch vụ và chi phí logistics.

“Xăng dầu là đầu vào của gần như mọi hoạt động sản xuất và lưu thông hàng hóa. Khi giá nhiên liệu tăng, chi phí vận chuyển, nguyên liệu đầu vào và giá thành sản phẩm đều bị đẩy lên, cuối cùng phản ánh vào giá hàng hóa tiêu dùng”, ông phân tích.

Theo vị chuyên gia, giá xăng dầu trong nước về cơ bản vẫn vận động theo xu hướng của giá dầu thế giới. Do đó, mức độ tác động tới nền kinh tế Việt Nam phụ thuộc lớn vào diễn biến địa chính trị và thị trường năng lượng toàn cầu.

Nếu căng thẳng tại Trung Đông không leo thang và giá dầu duy trì dưới khoảng 80 USD/thùng, tác động tới kinh tế Việt Nam được đánh giá là ở mức vừa phải. Tuy nhiên, trong trường hợp xung đột kéo dài hoặc chuỗi cung ứng dầu mỏ bị gián đoạn, giá dầu có thể tiếp tục tăng mạnh.

“Khi giá dầu leo thang, chi phí sản xuất của doanh nghiệp sẽ tăng đáng kể và rủi ro lạm phát cũng lớn hơn. Nếu giá dầu lên tới 100 USD/thùng mà Việt Nam không có điều chỉnh chính sách phù hợp thì CPI có thể tăng rất mạnh”.

Chính sách thuế có thể làm “khuếch đại” cú sốc giá

Một điểm đáng chú ý được chuyên gia này đề cập là cơ chế đánh thuế hiện nay đối với xăng dầu có thể khiến tác động từ giá thế giới trở nên mạnh hơn.

Hiện Việt Nam đang áp dụng nhiều loại thuế với mặt hàng xăng dầu, trong đó thuế nhập khẩu và thuế giá trị gia tăng (VAT) đều được tính theo tỷ lệ phần trăm trên giá. Điều này đồng nghĩa khi giá dầu thế giới tăng, số tiền thuế tuyệt đối phải nộp cũng tăng theo.

“Khi giá xăng dầu thế giới tăng sốc, giá trong nước tăng theo và chính sách thuế hiện hành cũng góp phần khuếch đại tác động đó. Người dân và doanh nghiệp không chỉ chịu chi phí nhiên liệu tăng mà còn phải trả phần thuế cao hơn”, ông Thế Anh phân tích.

Ông lấy ví dụ, với thuế nhập khẩu 10%, nếu giá nhập khẩu là 20.000 đồng/lít thì doanh nghiệp phải nộp 2.000 đồng tiền thuế. Nhưng khi giá nhập khẩu tăng lên 30.000 đồng/lít, tiền thuế tương ứng tăng lên 3.000 đồng.

Tương tự, thuế VAT cũng được tính theo giá bán, khiến số tiền thuế tăng lên khi giá nhiên liệu tăng.

Theo chuyên gia, cơ chế này khiến chính sách thuế có thể vô tình làm gia tăng tác động của biến động giá thế giới đối với chi phí sinh hoạt và chi phí sản xuất trong nước.

Cần linh hoạt thuế để giảm “nhập khẩu lạm phát”

Để giảm bớt cú sốc từ giá dầu thế giới, ông Thế Anh cho rằng chính sách thuế cần được điều chỉnh linh hoạt hơn, đóng vai trò như một “bộ đệm”.

Theo đó, khi giá xăng dầu nhập khẩu ở mức thấp, chẳng hạn 15.000–20.000 đồng/lít, có thể duy trì thuế nhập khẩu khoảng 10%. Tuy nhiên, khi giá tăng lên 25.000–30.000 đồng/lít, thuế suất nên được giảm xuống khoảng 5–6%.

Cách làm này giúp ổn định số thu ngân sách theo giá trị tuyệt đối, đồng thời hạn chế việc giá xăng dầu trong nước tăng quá mạnh. “Nếu vẫn giữ thuế suất 10% trong bối cảnh giá dầu tăng cao, số tiền thuế trên mỗi lít xăng sẽ tăng lên và làm CPI tăng mạnh hơn, khiến người dân và doanh nghiệp thêm khó khăn”.

Bên cạnh công cụ thuế, chuyên gia cũng nhấn mạnh vai trò của chính sách tiền tệ trong việc kiểm soát lạm phát. Theo ông, mặt bằng lãi suất cần được điều hành ở mức đủ cao để kiềm chế lạm phát, thay vì duy trì quá thấp và thúc đẩy tín dụng mạnh như giai đoạn trước.

“Khi lạm phát có xu hướng tăng lên 4–5%, lãi suất cũng cần điều chỉnh tương ứng để kiểm soát áp lực giá cả”, ông khuyến nghị.

Về phía cơ quan quản lý, Nguyễn Sinh Nhật Tân, Thứ trưởng Bộ Công Thương, cho biết Việt Nam hiện chưa phải sử dụng nguồn dự trữ xăng dầu quốc gia.

Theo ông, các doanh nghiệp đầu mối vẫn duy trì lượng dự trữ thương mại tương đương khoảng 20 ngày cung ứng. Nguồn cung được bảo đảm từ cả sản xuất trong nước và nhập khẩu, trong đó hai nhà máy Nhà máy lọc dầu Dung Quất và Nhà máy lọc dầu Nghi Sơn vẫn vận hành ổn định, đáp ứng phần lớn nhu cầu thị trường.

“Trong ngắn hạn, nguy cơ thiếu hụt nguồn cung xăng dầu không lớn”, ông Tân cho biết.

Về dài hạn, Bộ Công Thương đang nghiên cứu nâng quy mô dự trữ xăng dầu chiến lược, đồng thời thúc đẩy chuyển dịch năng lượng như phát triển xe điện, mở rộng nhiên liệu sinh học và nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng nhằm giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch.