Chọn nhà thầu Trung Quốc, tuyến metro trị giá 12.500 tỷ đồng xuống cấp không phanh, chỉ còn 1/3 đoàn tàu hoạt động

Khoảng một thập kỷ trước, tuyến đường sắt đô thị tại Addis Ababa từng được ca ngợi là giải pháp mang tính cách mạng cho tình trạng giao thông quá tải của thành phố. Dự án được kỳ vọng sẽ định hình lại hệ thống vận tải đô thị, với khả năng vận chuyển tới 60.000 hành khách mỗi giờ.

Tuy nhiên, đến nay, công trình này lại hỏng hóc thường xuyên, thiếu kinh phí bảo trì và nhiều hạn chế trong vận hành khiến chưa tới 1/3 trong số 41 đoàn tàu có thể hoạt động, phục vụ khoảng 55.000 hành khách mỗi ngày — chỉ bằng một phần nhỏ so với dự báo ban đầu.

Các nhà ga từng nhộn nhịp nay trở nên vắng vẻ, xuống cấp, tương phản rõ rệt với nhu cầu đi lại cấp thiết của gần 4 triệu cư dân thành phố. Nhiều đoàn tàu hư hỏng bị “đắp chiếu” chờ sửa chữa.

Tình trạng quá tải trên những chuyến tàu còn hoạt động khiến nhiều người dân buộc phải tìm phương tiện thay thế. Anh Yared Mekuanint, người sử dụng hệ thống từ những ngày đầu, cho biết anh gần như đã từ bỏ phương tiện này.

Thời gian chờ tàu hiện kéo dài 20–25 phút, gấp bốn lần so với khoảng 6 phút trong giai đoạn đầu vận hành.

“Ngay cả khi đã chờ lâu, bạn vẫn có thể không lên được tàu, đặc biệt vào giờ cao điểm. Khi tàu đến thì đã kín chỗ và bạn phải chờ thêm 20 phút nữa để thử vận may với chuyến tiếp theo”, anh nói.

Mặc dù thành phố thiếu hụt nghiêm trọng các lựa chọn giao thông, ngày càng nhiều hành khách chuyển sang xe buýt công cộng hoặc xe minibus tư nhân, dù chi phí cao hơn so với đường sắt nhẹ.

Dự án đường sắt đô thị này là một trong khoảng 70 dự án quy mô lớn mà Ethiopia triển khai bằng khoản vay 14,8 tỷ USD từ Trung Quốc và các tổ chức tài chính liên quan trong giai đoạn 2006–2018, theo dữ liệu của Bộ Tài chính nước này. Các dự án bao gồm tuyến đường sắt Ethio–Djibouti, mở rộng sân bay và nhiều công trình hạ tầng giao thông trọng điểm.

Trong thập kỷ qua, Trung Quốc đã cho vay hàng tỷ USD tại châu Phi nhằm mở rộng ảnh hưởng, đồng thời tạo thị trường cho sản phẩm và tiếp cận nguồn tài nguyên phục vụ nền kinh tế trong nước.

Dự án đường sắt Addis Ababa do China Railway Engineering Group dẫn dắt thi công trong ba năm, sau đó tiếp tục vận hành và bảo trì thêm ba năm cùng với Shenzhen Metro Group. Tổng mức đầu tư 475 triệu USD (12.500 tỷ đồng), trong đó 85% là vốn vay từ Ngân hàng Xuất nhập khẩu Trung Quốc, phần còn lại do Chính phủ Ethiopia chi trả.

Tại lễ khánh thành vào tháng 9/2015, cựu Bộ trưởng Giao thông Workneh Gebeyehu từng khẳng định tuyến đường sắt sẽ tạo ra bước chuyển mình lớn cho hệ thống giao thông.

“Chúng tôi tin tưởng tuyến đường sắt này sẽ mang lại những cải thiện đáng kể cho mạng lưới vận tải”, ông nói.

Tuy nhiên, theo thời gian, những kỳ vọng lớn dần không thành hiện thực. Nhiều trở ngại khiến việc cải thiện tình hình trong ngắn hạn gần như bất khả thi.

Ông Mitiku Asmare, lãnh đạo cơ quan giao thông thành phố, cho biết các vấn đề chính bao gồm: Mất điện thường xuyên; thiếu cơ sở bảo trì trong nước; thiếu phụ tùng thay thế; khó khăn trong việc tiếp cận ngoại tệ để nhập khẩu linh kiện từ Trung Quốc

Một trong những mối lo lớn nhất là khả năng trả nợ của dự án. Do hoạt động dưới công suất, doanh thu không đủ để trang trải chi phí và nghĩa vụ tài chính trong tương lai, buộc dự án phải vay thêm từ các ngân hàng trong nước để duy trì vận hành.

Trước tình hình hiện tại, chính quyền Addis Ababa đang tìm kiếm giải pháp cải tổ hệ thống. Tuyến đường sắt, trước đây do Tổng công ty Đường sắt Ethiopia quản lý, hiện đã được chuyển giao cho cơ quan giao thông thành phố.

“Chúng tôi đang tìm kiếm một đơn vị tư vấn để đánh giá các thách thức, xác định nguyên nhân và đề xuất giải pháp cải thiện hiệu quả vận hành”, ông Mitiku cho biết, đồng thời không đưa ra mốc thời gian cụ thể cho việc khắc phục.

Chính phủ Trung Quốc đã cam kết hỗ trợ bằng cách sửa chữa các đoàn tàu hư hỏng. Năm 2023, hai bên đã ký thỏa thuận cung cấp số phụ tùng trị giá 23 triệu USD nhằm duy trì hoạt động của các đoàn tàu hiện có và bổ sung thêm bảy đoàn tàu mới.

Dù vậy, câu chuyện của tuyến metro Addis Ababa đang trở thành ví dụ điển hình cho những thách thức mà nhiều dự án hạ tầng quy mô lớn tại châu Phi phải đối mặt: Bài toán không chỉ nằm ở xây dựng, mà còn ở khả năng vận hành bền vững trong dài hạn.