Giảm giá tới 42% vẫn trúng thầu, dự án 1.000 tỷ ‘đội’ thêm 3 năm: Nghịch lý đầu tư công lộ diện

Thảo luận về kế hoạch đầu tư công trung hạn tại nghị trường Quốc hội chiều 21/4, đại biểu Hoàng Sơn Tân (đoàn Quảng Trị) đã đưa ra những con số bất cập trong cơ chế đấu thầu hiện nay. Với quy mô vốn lên tới hơn 8 triệu tỷ đồng cho giai đoạn tới (tăng gấp 2,7 lần giai đoạn trước), áp lực về hiệu quả sử dụng vốn đang trở nên cấp bách hơn bao giờ hết.

Dẫn chứng từ thực tiễn địa phương, ông Tân chỉ rõ một nghịch lý:

"Một dự án hệ thống thoát nước trị giá 1.000 tỷ đồng sử dụng vốn ODA có mức giảm giá thầu cá biệt lên tới 42%, giúp tiết kiệm gần 200 tỷ đồng cho ngân sách. Tuy nhiên, các gói thầu giảm trên 20% đều chậm tiến độ, khiến dự án kéo dài thêm 3 năm."

Nguyên nhân không khó để nhận diện: Nhà thầu bỏ giá thấp kỷ lục để trúng thầu bằng mọi giá, nhưng khi thực hiện lại không đảm bảo lợi nhuận, dẫn đến thiếu động lực thi công hoặc ưu tiên nguồn lực cho nơi khác. Hệ quả là chủ đầu tư "tiến thoái lưỡng nan", khó chấm dứt hợp đồng do vướng mắc tạm ứng và pháp lý.

“Một ví dụ khác là công trình 6 phòng học trị giá khoảng 8 tỷ đồng. Dù quy mô nhỏ, dự án vẫn phải đấu thầu rộng rãi, dẫn đến tình trạng nhà thầu năng lực hạn chế bỏ giá thấp để trúng thầu. Hệ quả là công trình mất gần 4 năm mới hoàn thành, ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động dạy và học”, Đại biểu nhấn mạnh.

Để giải quyết tận gốc tình trạng này, đại biểu Hoàng Sơn Tân kiến nghị 3 nhóm giải pháp mang tính đột phá:

-Sửa Luật Đấu thầu: Nâng ngưỡng chỉ định thầu đối với các công trình có tiêu chuẩn đồng nhất (như trường học, trạm y tế) từ 2 tỷ đồng lên 10 tỷ đồng.

-Thay đổi tiêu chí chấm thầu: Giảm trọng số tiêu chí giá, tăng tỷ trọng đánh giá về chất lượng và tiến độ. Bổ sung cơ chế bồi thường hai chiều và quyền chấm dứt hợp đồng nhanh khi nhà thầu vi phạm.

-Thúc đẩy PPP: Hoàn thiện hành lang pháp lý cho mô hình đối tác công - tư để khơi thông nguồn vốn xã hội hóa, đặc biệt tại các địa phương nghèo.

Đồng quan điểm về việc cần nâng cao hiệu quả thực chất, đại biểu Phạm Văn Hòa (đoàn Đồng Tháp) đánh giá cao những kết quả đạt được trong giai đoạn 2021–2025 với tỷ lệ giải ngân bình quân ước đạt 115% kế hoạch. Tuy nhiên, ông cũng bày tỏ lo ngại sâu sắc về tình trạng chuyển nguồn lớn, nhất là vốn ODA.

Theo ông Hòa, việc tiếp cận vốn ODA hiện nay như một "ma trận" với quy trình ràng buộc từ nhà tài trợ và sự lúng túng trong hướng dẫn của các bộ, ngành. Nếu không cải thiện tốc độ và chất lượng giải ngân, mục tiêu tăng trưởng GDP hai con số sẽ khó đạt được một cách bền vững.

Đối với các chương trình mục tiêu quốc gia, đại biểu đề xuất Trung ương cần hỗ trợ phần vốn đối ứng cho các địa phương khó khăn; Giảm áp lực tài chính cho tỉnh nghèo.

“Cơ chế đấu thầu cần phải linh hoạt, có thể chỉ định thầu với dự án trọng điểm, cấp bách. Thí điểm để đánh giá hiệu quả thực tế, tránh tình trạng nhà thầu bỏ giá thấp nhưng thi công kém, gây chậm tiến độ”, ông Hòa kiến nghị.