Hai nút thắt lớn khiến Việt Nam chưa thể có một ‘kỳ tích ô tô’ như Trung Quốc

Thân phận "vệ tinh cấp thấp" trong chuỗi giá trị

Phân tích làn sóng chuyển dịch chuỗi cung ứng toàn cầu, chuyên gia kinh tế TS. Võ Trí Thành cho hay, nhìn lại lịch sử, khi Trung Quốc gia nhập WTO vào năm 2001, giới quan sát từng dự báo ngành ô tô của họ sẽ "sụp đổ" trước sức ép của các tập đoàn đa quốc gia. Nhưng thực tế đã chứng minh điều ngược lại. Trung Quốc hiện không chỉ dẫn đầu về quy mô mà còn làm chủ những công nghệ lõi, đặc biệt là trong lĩnh vực ô tô điện.

Tại sao Việt Nam chưa làm được như vậy? Theo TS. Võ Trí Thành, có hai "nút thắt" lớn.

Thứ nhất là quy luật đánh đổi (Trade-off). Các tập đoàn FDI không bao giờ tự nguyện mang công nghệ cốt lõi đi ban phát. Trung Quốc có một vũ khí tối thượng: thị trường tỷ dân. Muốn thâm nhập thị trường khổng lồ này, FDI bắt buộc phải chuyển giao công nghệ. Trong khi đó, thị trường ô tô Việt Nam với quy mô vài trăm nghìn xe mỗi năm là quá nhỏ, không đủ sức nặng để làm "vật tế thần" trên bàn đàm phán công nghệ.

Thứ hai là sự ràng buộc pháp lý. Theo cam kết WTO, Việt Nam không được phép dùng mệnh lệnh hành chính để ép FDI về tỷ lệ nội địa hóa (local content). "Chúng ta không thể bắt họ phải chơi với doanh nghiệp nội nếu không có lợi ích", ông Thành nhấn mạnh.

Một thực tế đau lòng được TS. Võ Trí Thành thẳng thắn thừa nhận: Việt Nam vẫn đang gia công ở đáy chuỗi giá trị.

"Trong cấu trúc chuỗi cung ứng, doanh nghiệp nội địa hiện chỉ nằm ở tầng Tier 3, Tier 4 – tức là những khâu lắp ráp đơn giản, giá trị gia tăng thấp nhất. Các tầng Tier 1, Tier 2 cung cấp linh kiện phức tạp, thiết kế hầu như vẫn nằm trong tay các doanh nghiệp nước ngoài", ông Thành cho hay.

Sự thiếu hụt các "sếu đầu đàn" đủ mạnh để dẫn dắt hệ sinh thái nội địa khiến công nghiệp hỗ trợ Việt Nam vẫn dậm chân tại chỗ.

"Nước cờ" mới: Dùng ưu đãi để "dụ" công nghệ

Để thoát khỏi bẫy gia công, TS. Võ Trí Thành cho rằng Việt Nam cần thay đổi tư duy quản lý: Không bắt buộc, nhưng khuyến khích bằng lợi ích.

Chiến lược "thưởng" thay vì "ép": Nếu FDI cam kết thiết lập các trung tâm R&D (như cách Samsung đang làm) hoặc chuyển giao công nghệ cho doanh nghiệp Việt, Chính phủ sẽ dành cho họ những gói ưu đãi đặc biệt về hạ tầng và đào tạo.

Tái đầu tư từ Thuế tối thiểu toàn cầu: Đây là một điểm mới mang tính đột phá. Khi áp dụng mức thuế 15%, Việt Nam sẽ thu thêm được một nguồn ngân sách đáng kể. Thay vì thu vào kho bạc đơn thuần, nguồn tiền này nên được lập thành Quỹ hỗ trợ để đầu tư ngược lại cho hạ tầng, đào tạo nhân lực chất lượng cao cho các tập đoàn lớn.

Kỳ vọng vào Luật Công nghiệp trọng điểm: Cùng với chương trình Go Global, đạo luật này được kỳ vọng sẽ tạo ra hành lang pháp lý để hỗ trợ các "doanh nghiệp dân tộc" như FPT, Viettel, Vingroup... xây dựng các Ecosystem (hệ sinh thái) thuần Việt.

"Chúng ta không thể phá vỡ cam kết quốc tế, nhưng chúng ta có quyền lựa chọn người đồng hành”, TS. Võ Trí Thành nhận định.

Khẳng định vị thế trong chuỗi cung ứng giai đoạn tới sẽ không dành cho những quốc gia chỉ biết dùng lao động giá rẻ. Việt Nam đang đứng trước cơ hội cuối cùng để nâng cấp mình, bắt đầu từ việc tháo gỡ những rào cản về cơ chế và tận dụng tối đa các tập đoàn lớn để kéo con tàu công nghiệp nội địa đi lên.