Phương Tây rót vốn, 'siêu' dự án đường sắt trị giá hơn 6.000 tỷ đồng được giao cho nhà thầu Trung Quốc thi công

Dự án Thành phố Đường sắt Nairobi (Nairobi Railway City) kết hợp nguồn tài chính từ Anh với năng lực thi công và lao động từ Trung Quốc nhằm xây dựng một trung tâm giao thông công cộng quy mô lớn tại thủ đô Kenya. Trọng tâm là nhà ga trung tâm mới cùng một khu đô thị rộng 172ha, bao gồm khu kinh doanh, nhà ở và khu công nghiệp.

Toàn bộ quy hoạch được thiết kế để kết nối với mạng lưới giao thông hiện tại và tương lai của thành phố, lấy cảm hứng từ mô hình trung tâm trung chuyển đa phương thức King’s Cross tại London.

Chính phủ Kenya và Kenya Railways đang dẫn dắt quá trình đấu thầu, trong khi phía Anh cung cấp tư vấn kỹ thuật và xem xét hỗ trợ tài chính thông qua Quỹ Tài chính Xuất khẩu của Anh (UKEF). Công ty kiến trúc AtkinsRealis đảm nhiệm thiết kế, còn phần xây dựng dự kiến do các nhà thầu Trung Quốc thực hiện.

Thực tế, các doanh nghiệp phương Tây thường khó cạnh tranh về chi phí và tốc độ so với đối thủ Trung Quốc, những đơn vị đã có sẵn nhân lực và thiết bị tại Kenya sau khi tham gia xây dựng các tuyến đường sắt và cao tốc lớn trước đó.

Theo các chuyên gia, cách tiếp cận “lai” này cho thấy vẫn tồn tại không gian hợp tác thực dụng tại châu Phi, bất chấp căng thẳng địa chính trị. Đại diện Cao ủy Anh tại Nairobi nhận định đây là dự án biểu tượng trong quan hệ đối tác chiến lược Kenya - Anh, nhằm cải thiện giao thông công cộng, giảm ùn tắc và ô nhiễm, đồng thời tạo việc làm.

Dù doanh nghiệp Trung Quốc được kỳ vọng sẽ đảm nhận thi công, phía Anh cho biết nếu có tài trợ từ UKEF, ít nhất 20% giá trị gói thầu phải thuộc về các công ty Anh. Điều này đồng nghĩa nhà thầu Trung Quốc sẽ phải hợp tác với hoặc thuê lại doanh nghiệp Anh trong quá trình triển khai.

Tuy nhiên, chính hợp đồng này cũng đã châm ngòi cho một cuộc cạnh tranh pháp lý gay gắt giữa các “ông lớn” quốc doanh Trung Quốc. Tháng 12 năm ngoái, Kenya trao hợp đồng trị giá 230 triệu USD (khoảng 6,05 tỷ đồng) cho Tập đoàn Cầu đường Trung Quốc xây dựng nhà ga. Quyết định này bị phản đối bởi các đối thủ như Tập đoàn Xây dựng Dân dụng Trung Quốc (China Civil Engineering Construction Corporation), đơn vị đưa ra mức giá thấp hơn, và liên danh CRCEG-COVEC, một liên doanh giữa Tập đoàn Kỹ thuật Hải ngoại Trung Quốc và Tập đoàn Đường sắt Trung Quốc.

Diễn biến này phản ánh rõ tác động của chính sách “giảm thiểu rủi ro” từ Washington và Brussels, khiến nhiều nhà đầu tư e dè với các dự án có yếu tố Trung Quốc.

Một ví dụ điển hình là việc tập đoàn Bồ Đào Nha Mota-Engil rút khỏi dự án cao tốc Nairobi - Mombasa sau khi các nhà tài trợ Mỹ bày tỏ lo ngại về cơ cấu sở hữu, trong đó Tập đoàn xây dựng truyền thông khổng lồ thuộc sở hữu nhà nước Trung Quốc (China Communications Construction Company) nắm giữ 32,4% cổ phần.

Những lo ngại tương tự cũng xuất hiện tại dự án Hành lang Lobito, tuyến đường sắt nối bờ Đại Tây Dương của Angola với vùng khai thác đồng của Zambia qua Cộng hòa Dân chủ Congo. Dù được nâng cấp bằng nguồn vốn Trung Quốc, các nhà đầu tư phương Tây vẫn lo ngại việc tài trợ có thể vô tình củng cố chuỗi cung ứng khoáng sản do Trung Quốc chi phối.

Theo bà Hong Zhang, các doanh nghiệp Trung Quốc tại châu Phi chủ yếu hoạt động ở khâu xây dựng, vốn có giá trị gia tăng thấp. Lợi thế của họ nằm ở chi phí nhân công thấp và cấu trúc tổ chức đơn giản, giúp tiết giảm chi phí. Ngược lại, nhiều công ty phương Tây đã chuyển sang các lĩnh vực giá trị cao hơn như thiết kế và tư vấn, nên không trực tiếp cạnh tranh.

Sự khác biệt này dẫn đến lựa chọn chiến lược khác nhau giữa các chính phủ phương Tây. Theo bà Zhang, Mỹ có xu hướng loại bỏ hoàn toàn yếu tố Trung Quốc, trong khi Anh tỏ ra linh hoạt và thực dụng hơn.

Cùng quan điểm, bà Jing Gu nhận định dự án Nairobi phản ánh cách tiếp cận “hợp tác có kiểm soát”, thay vì quay lại thời kỳ hợp tác toàn diện trước đây. Trong bối cảnh kinh tế toàn cầu phân mảnh, nhiều nền kinh tế mới nổi đang cố gắng không đứng về phe nào, mà duy trì sự linh hoạt bằng cách kết hợp nhiều đối tác và phân tán rủi ro.

“Các quốc gia này đang cố giữ nhiều lựa chọn, kết hợp quan hệ, phân tán rủi ro và bảo toàn dư địa chiến lược”, bà nói.

Dù mô hình kết hợp giữa tài chính phương Tây và thi công Trung Quốc có thể tiếp tục tồn tại trong lĩnh vực hạ tầng giao thông, bà Gu cảnh báo đây không phải là “công thức chung”. Trong các lĩnh vực nhạy cảm hơn như công nghệ cao hay dữ liệu, áp lực loại bỏ doanh nghiệp Trung Quốc vẫn sẽ lớn hơn đáng kể.

Theo SCMP