DATC - 'Người thầy thuốc' phía sau cuộc hồi sinh của VIMC, HAGL, Vosco... và hơn 2.700 doanh nghiệp

Trong dòng chảy cải cách doanh nghiệp Nhà nước hơn hai thập kỷ qua, có những cái tên thường xuyên xuất hiện trên mặt báo với vai trò “người hùng hồi sinh” sau khủng hoảng. Nhưng phía sau nhiều cuộc giải cứu ấy, DATC lại là nhân tố ít được nhắc tới dù đóng vai trò như một “xưởng đại tu” đặc biệt của nền kinh tế.

Từ VIMC (Vinalines cũ), Vosco (VOS), Vitranschart cho tới hàng trăm doanh nghiệp từng đứng trước nguy cơ phá sản, DATC đã tham gia xử lý hàng chục nghìn tỷ đồng nợ xấu, tái cấu trúc tài chính và tạo nền tảng để nhiều doanh nghiệp trở lại quỹ đạo tăng trưởng.

Từ “cỗ máy xử lý nợ” đến công cụ tái cấu trúc của Chính phủ

Công ty TNHH Mua bán nợ Việt Nam (DATC) được thành lập ngày 5/6/2003 theo Quyết định 109/2003/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ. Trong bối cảnh nền kinh tế bước vào giai đoạn chuyển đổi mạnh sang cơ chế thị trường, DATC ra đời với nhiệm vụ trọng tâm là xử lý nợ và tài sản tồn đọng, hỗ trợ sắp xếp và đổi mới doanh nghiệp Nhà nước.

Nếu ví hệ thống doanh nghiệp Nhà nước là những “đầu tàu” của nền kinh tế, thì DATC được thiết kế như một định chế chuyên xử lý các “ca bệnh nặng” về tài chính - nơi nhiều doanh nghiệp đã rơi vào trạng thái mất cân đối nghiêm trọng, âm vốn, mất khả năng thanh toán hoặc đứng trước nguy cơ phá sản.

Khác với mô hình thu hồi nợ thông thường, DATC hoạt động theo hướng tái cấu trúc toàn diện: Mua nợ, cơ cấu lại nghĩa vụ tài chính, chuyển nợ thành vốn góp, làm sạch bảng cân đối kế toán và... đồng hành cùng doanh nghiệp phục hồi hoạt động sản xuất kinh doanh.

Một trong những dấu mốc đầu tiên là thương vụ tái cấu trúc Sadico Cần Thơ năm 2007. Từ một doanh nghiệp lao đao bên bờ phá sản, Sadico sau đó phục hồi hoạt động, niêm yết trên sàn chứng khoán và trở thành "case study" tiêu biểu cho mô hình “xử lý nợ gắn với tái cơ cấu doanh nghiệp”.

Sau thương vụ này, DATC tiếp tục mở rộng hoạt động trên quy mô lớn hơn. Chỉ riêng giai đoạn 2011-2013 (thời kỳ cổ phần hóa doanh nghiệp Nhà nước rơi vào vùng trũng), DATC đã hỗ trợ cổ phần hóa thành công 33 doanh nghiệp khó khăn, tương đương khoảng 30% tổng số doanh nghiệp Nhà nước cổ phần hóa cùng thời điểm.

Dấu ấn lớn nhất: “Giải cứu” Vinalines khỏi bờ vực phá sản

Nhắc đến DATC, giới tài chính thường xem thương vụ tái cấu trúc Tổng CTCP Hàng hải Việt Nam (Vinalines, nay là VIMC - mã MVN) là cột mốc mang tính biểu tượng.

Giai đoạn 2011-2013, Vinalines từng được xem là “điểm nóng” lớn nhất của khu vực doanh nghiệp Nhà nước với khoản lỗ khổng lồ, gánh nặng nợ vay hàng chục nghìn tỷ đồng và hàng loạt dự án, đội tàu hoạt động kém hiệu quả.

Năm 2014, DATC tham gia mua và xử lý khối nợ có giá trị sổ sách lên tới 11.476 tỷ đồng cho Vinalines trong đó, hơn 6.900 tỷ đồng được xóa hoặc bàn giao xử lý, tạo ra khoản chênh lệch hơn 2.567 tỷ đồng để bổ sung vốn Nhà nước.

Đây được xem là bước ngoặt then chốt giúp Vinalines thoát nguy cơ đổ vỡ dây chuyền, đồng thời mở đường cho quá trình cổ phần hóa và tái cấu trúc toàn diện sau này.

Từ một doanh nghiệp từng chìm trong thua lỗ, VIMC hiện đã “lột xác” mạnh mẽ. Giai đoạn 2021-2024, doanh nghiệp ghi nhận lợi nhuận hàng nghìn tỷ đồng mỗi năm, xóa sạch lỗ lũy kế và quay lại chia cổ tức tiền mặt.

Riêng năm 2025, VIMC đạt gần 20.500 tỷ đồng doanh thu hợp nhất, lãi trước thuế xấp xỉ 3.080 tỷ đồng. Bước sang năm 2026, ông lớn này đặt mục tiêu lãi trên 3.200 tỷ.

Không chỉ hồi sinh về mặt tài chính, VIMC hiện còn trở thành một mắt xích quan trọng trong hệ sinh thái logistics quốc gia khi tham gia đầu tư siêu cảng Cần Giờ và sở hữu hệ sinh thái cảng biển - vận tải niêm yết trải dài từ PHP, CDN, SGP, VOS đến QNP (những công ty thành viên thuộc VIMC).

Từ bờ vực phá sản hơn một thập kỷ trước, vốn hóa VIMC hiện đã vươn lên khoảng 74.000 tỷ đồng - thuộc nhóm 50 doanh nghiệp lớn nhất thị trường chứng khoán Việt Nam.

Không chỉ VIMC: Hàng loạt doanh nghiệp được “cứu”

Sau thành công tại Vinalines, DATC tiếp tục để lại dấu ấn ở nhiều doanh nghiệp vận tải biển khác.

Tại Vosco (mã VOS), doanh nghiệp từng gánh lỗ lũy kế hơn 800 tỷ đồng do vay vốn đầu tư đội tàu đúng giai đoạn đỉnh chu kỳ vận tải biển. Trong giai đoạn 2017-2022, DATC đã mua và xử lý tổng dư nợ 1.635 tỷ đồng, đồng thời giảm trừ nghĩa vụ trả nợ khoảng 427 tỷ đồng. Nhờ đó, Vosco thanh toán dứt điểm các khoản vay lớn, khôi phục uy tín tín dụng và quay trở lại chu kỳ đầu tư mới. Hiện doanh nghiệp đang triển khai kế hoạch đầu tư đội tàu mới với tổng giá trị lên tới 414 triệu USD.

Một trường hợp khác là Vitranschart. Năm 2018, doanh nghiệp này rơi vào tình trạng nợ phải trả gấp đôi tổng tài sản, âm vốn chủ sở hữu hơn 1.156 tỷ đồng. DATC đã tham gia xử lý 6 khoản nợ với tổng giá trị sổ sách 2.316 tỷ đồng thông qua việc giãn tiến độ trả nợ, chuyển nợ thành vốn góp và giảm trừ nghĩa vụ tài chính tới 1.700 tỷ đồng.

Ngoài lĩnh vực hàng hải, DATC còn tham gia tái cấu trúc nhiều doanh nghiệp thuộc các ngành thực phẩm, bất động sản, mía đường, vật liệu xây dựng… như Mía đường Sơn La (SLS), Mía đường Kon Tum (KTS), Procimex (PRO), Khải Vy hay Thực phẩm Miền Bắc.

Điểm đáng chú ý là nhiều doanh nghiệp sau tái cơ cấu không chỉ “sống lại” mà còn trở thành nguồn hàng mới cho thị trường chứng khoán thông qua quá trình niêm yết và cổ phần hóa.

Những ngày cuối năm 2025, thị trường tài chính bất ngờ trước thông tin liên quan tới số phận lô trái phiếu phát hành năm 2016 của CTCP Hoàng Anh Gia Lai (HAGL - mã HAG). Theo công bố của HAGL, BIDV - trái chủ của lô trái phiếu HAGL năm 2016 nhóm A (mã HAGLBOND16.26), đã hoàn tất việc chuyển nhượng toàn bộ số trái phiếu này cho DATC.

Một định chế đặc biệt nhưng quy mô còn hạn chế

Tính đến hết năm 2024, DATC đã tiếp nhận nợ và tài sản tồn đọng của 2.721 doanh nghiệp với tổng giá trị sổ sách hơn 6.238 tỷ đồng.

Giai đoạn 2021-2025, công ty đã hỗ trợ tái cơ cấu tài chính cho 48 doanh nghiệp, xử lý tổng dư nợ lên tới 31.903 tỷ đồng.

Trong giai đoạn 2020-2024, tổng doanh thu DATC đạt hơn 11.268 tỷ đồng, lợi nhuận trước thuế đạt hơn 1.266 tỷ và nộp ngân sách gần 979 tỷ đồng.

Năm 2025 ghi nhận một trong những giai đoạn kinh doanh tích cực nhất của doanh nghiệp này khi doanh số mua nợ đạt 3.422 tỷ đồng, doanh thu 2.466 tỷ và lợi nhuận trước thuế khoảng 325 tỷ - vượt 14% kế hoạch được giao.

Tuy nhiên, phía sau các con số đó lại là một nghịch lý lớn: Quy mô của DATC hiện chưa thực sự tương xứng với vai trò mà nền kinh tế đang cần. Vốn điều lệ hiện tại chỉ khoảng 6.000 tỷ đồng, khá nhỏ nếu đặt cạnh quy mô thị trường nợ xấu và nhu cầu tái cấu trúc doanh nghiệp lên tới hàng trăm nghìn tỷ đồng.

Điều này khiến DATC nhiều thời điểm bị giới hạn nguồn lực, thậm chí bỏ lỡ các phương án xử lý nợ quy mô lớn có ý nghĩa quan trọng với nền kinh tế.

Bên cạnh đó, khung pháp lý cho hoạt động mua bán nợ hiện vẫn còn nhiều điểm nghẽn. Cơ sở pháp lý chính của DATC là Nghị định 129/2020/NĐ-CP, song nhiều cơ chế đặc thù như thu giữ tài sản bảo đảm, xử lý nợ có nguồn gốc Chính phủ hay thoái vốn đặc biệt vẫn còn thiếu đồng bộ.