Suez và một loạt kênh đào trở thành điểm nóng mới sau Hormuz

Trong bối cảnh toàn cầu hóa ngày càng sâu rộng, sức mạnh của một quốc gia không chỉ nằm ở tài chính hay công nghệ mà còn thể hiện ở khả năng tham gia và bảo đảm an toàn cho các tuyến hàng hải quan trọng.

Tuyến hàng hải chiến lược: Mắt xích then chốt trong thương mại toàn cầu

Những địa danh như eo biển Hormuz, kênh đào Suez, kênh đào Panama hay eo biển Malacca từ lâu đã vượt ra khỏi ý nghĩa địa lý đơn thuần, trở thành những điểm then chốt giữ nhịp cho thương mại và năng lượng toàn cầu.

Chia sẻ tại talkshow "Sau Hormuz, kênh đào Suez trở thành điểm nghẽn mới làm tê liệt thương mại toàn cầu?", chuyên gia kinh tế - TS.Bùi Ngọc Sơn cho rằng, các tuyến vận tải này vẫn đang vận hành ổn định nhưng đồng thời cũng chịu nhiều sức ép từ cạnh tranh địa chính trị giữa các cường quốc. Những biến động này có thể tạo ra tác động dây chuyền đến chuỗi cung ứng thế giới, trong đó có các nền kinh tế mở và năng động như Việt Nam.

Điển hình là kênh đào Suez - tuyến đường nối Địa Trung Hải với Biển Đỏ, đóng vai trò cửa ngõ giao thương giữa ba châu lục Á, Âu và Phi, chiếm khoảng 12-15% lưu lượng thương mại toàn cầu.

TS. Bùi Ngọc Sơn nhấn mạnh rằng, không chỉ giúp rút ngắn hành trình vận tải từ 10 đến 15 ngày so với việc đi vòng qua mũi Hảo Vọng, tuyến kênh này còn góp phần giữ ổn định chi phí vận chuyển và đảm bảo dòng chảy hàng hóa, đặc biệt với các mặt hàng nhạy cảm như nông sản. Sự cố tàu Ever Given năm 2021 cho thấy chỉ một gián đoạn nhỏ cũng có thể khiến chuỗi cung ứng toàn cầu bị ảnh hưởng đáng kể.

Ở phía Tây bán cầu, kênh đào Panama giữ vai trò kết nối giữa Đại Tây Dương và Thái Bình Dương. Dù tỷ trọng lưu lượng khoảng 5–6% thương mại hàng hải toàn cầu, tuyến này lại đặc biệt quan trọng đối với Mỹ khi phần lớn tàu thuyền qua đây phục vụ nền kinh tế này. Những năm gần đây, khu vực này đã trở thành điểm nóng thầm lặng trong cuộc cạnh tranh giữa Mỹ và Trung Quốc khi các doanh nghiệp Trung Quốc đổ vốn mạnh mẽ vào hạ tầng logistics và các siêu cảng tại hai đầu kênh đào.

TS. Bùi Ngọc Sơn nhận định, mối lo lớn nhất của Washington hiện nay không còn dừng ở câu chuyện thương mại, mà đã chuyển sang vấn đề an ninh quân sự. Theo đó, Mỹ đặc biệt quan ngại các thiết bị công nghệ cao và hệ thống cần trục do Trung Quốc cung cấp có thể trở thành công cụ thu thập dữ liệu nhạy cảm. Động thái Panama gần đây vô hiệu hóa hợp đồng với các đơn vị liên quan đến Trung Quốc được xem là tín hiệu rõ ràng cho thấy sự phản ứng quyết liệt của Washington nhằm bảo vệ vùng ảnh hưởng chiến lược này.

Tại châu Á, eo biển Malacca tiếp tục là một trong những tuyến hàng hải nhộn nhịp nhất thế giới, nơi khoảng 1/3 thương mại toàn cầu và hơn 1/3 lượng dầu mỏ đi qua. Theo phân tích của TS. Bùi Ngọc Sơn, chính tầm quan trọng này khiến các quốc gia lớn, trong đó có Trung Quốc phải nỗ lực đa dạng hóa tuyến vận tải, tìm thêm các phương án thay thế nhằm giảm phụ thuộc và tăng tính linh hoạt cho chuỗi cung ứng.

Chính áp lực này đã thúc đẩy Trung Quốc triển khai Sáng kiến Vành đai và Con đường, tìm kiếm các tuyến thay thế như kênh đào Kra qua Thái Lan hay các hành lang đường sắt qua Lào và Pakistan. TS. Bùi Ngọc Sơn nhận định rằng các siêu cường hiện nay đều đang nỗ lực đa dạng mạng lưới vận chuyển, qua đó giảm rủi ro và đảm bảo chuỗi cung ứng không bị phụ thuộc vào một tuyến duy nhất.

Việt Nam tác động thế nào từ các “điểm nghẽn” hàng hải?

Với Việt Nam, TS. Bùi Ngọc Sơn chỉ rõ rằng, mối liên hệ với các tuyến hàng hải quốc tế là rất trực tiếp. Là nền kinh tế có độ mở cao và phụ thuộc lớn vào xuất nhập khẩu, Việt Nam hưởng lợi rõ rệt từ hệ thống vận tải biển toàn cầu. Đồng thời, những biến động tại các tuyến trọng yếu cũng đặt ra yêu cầu phải chủ động thích ứng, đặc biệt trong việc kiểm soát chi phí logistics và đảm bảo nguồn cung hàng hóa.

Ông lưu ý rằng bất kỳ sự gián đoạn nào tại Malacca cũng sẽ khiến giá dầu và chi phí logistics tại Việt Nam tăng vọt, gây áp lực lớn lên nền kinh tế sản xuất.

TS. Bùi Ngọc Sơn cũng cho rằng vị trí địa lý của Việt Nam đang ngày càng được chú ý trong các chiến lược kết nối khu vực. Thực tế, một số đề xuất phát triển hạ tầng trước đây cho thấy Việt Nam nằm trên các tuyến giao thương quan trọng. Điều này vừa mở ra cơ hội phát triển, vừa đòi hỏi Việt Nam phải cân nhắc kỹ để lựa chọn hướng đi phù hợp với lợi ích lâu dài.

Trong thời gian tới, TS. Bùi Ngọc Sơn dự báo về xu hướng tái cấu trúc chuỗi cung ứng toàn cầu như “reshoring” hay “friend-shoring” - đưa sản xuất về gần thị trường tiêu thụ hoặc sang các quốc gia đối tác - có thể làm thay đổi phần nào vai trò của các tuyến vận tải biển. Tuy vậy, các “điểm nghẽn” chiến lược vẫn sẽ giữ vị trí quan trọng trong việc đảm bảo an ninh thương mại.

Trong bối cảnh đó, việc theo sát các diễn biến tại những tuyến hàng hải quốc tế không chỉ giúp Việt Nam chủ động ứng phó mà còn tận dụng tốt hơn các cơ hội từ thương mại toàn cầu. Theo TS. Bùi Ngọc Sơn, khi các nguyên tắc về tự do hàng hải và luật lệ quốc tế tiếp tục được duy trì, các quốc gia có quy mô nhỏ hơn sẽ có thêm nền tảng để tham gia sâu hơn vào dòng chảy kinh tế toàn cầu một cách ổn định và công bằng.