Nghịch lý 400.000 tài xế xe ôm công nghệ '4 không' tại TP.HCM

400.000 lao động “tự do” nhưng không tự bảo vệ được mình

Khoảng 400.000 tài xế xe ôm công nghệ tại TP.HCM đang đứng ngoài lưới an sinh xã hội. Không bảo hiểm xã hội (BHXH), không bảo hiểm y tế (BHYT), không lương hưu, không điểm tựa khi tuổi già hoặc biến cố xảy ra. Đây được xem là một “khoảng trống” lớn của hệ thống an sinh trong bối cảnh thị trường lao động phi chính thức ngày càng phình to.

Cảnh báo trên được ông Trần Dũng Hà đưa ra khi phân tích những rủi ro dài hạn của nhóm lao động công nghệ và lao động tự do hiện nay tại Talkshow "Chính sách mới 2026: Cú hích nào cho thị trường lao động?”, sáng 7/5.

Theo ông Hà, lao động khu vực phi chính thức là nhóm dễ bị tổn thương nhất trước các biến động kinh tế. Chỉ cần thị trường suy giảm, nền tảng thay đổi chính sách hoặc sức khỏe giảm sút, họ có thể mất thu nhập ngay lập tức vì không có bất kỳ “tấm đệm” an sinh nào phía sau.

“Hiện TP.HCM có khoảng 400.000 người chạy xe ôm công nghệ. Nhưng họ không có mối quan hệ lao động rõ ràng với doanh nghiệp nên gần như không có quyền lợi bảo hiểm. Về lâu dài, nếu nhóm này không được bao phủ an sinh, họ có thể trở thành gánh nặng của xã hội”, ông Hà cảnh báo.

“Của để dành” cho tuổi già

Trong bối cảnh đó, việc sửa đổi chính sách BHXH, đặc biệt là siết điều kiện rút BHXH một lần, được cơ quan quản lý xác định nhằm giữ người lao động ở lại hệ thống an sinh càng lâu càng tốt.

Theo ông Hà, mục tiêu cuối cùng của BHXH không phải là giải quyết khó khăn tài chính ngắn hạn, mà là đảm bảo người lao động có nguồn thu nhập ổn định khi hết tuổi lao động.

“BHXH giống như của để dành. Khi còn trẻ, còn sức lao động thì tích lũy. Khi về già sẽ sử dụng để có lương hưu và bảo đảm cuộc sống”, ông nói.

Ông Hà cho biết trong quá trình sửa đổi Luật BHXH 2024, quy định về hưởng BHXH một lần là nội dung gây tranh luận nhiều nhất. Ban soạn thảo đã lấy ý kiến xã hội trong thời gian dài trước khi chốt phương án cuối cùng.

Sau sửa đổi, điều kiện hưởng BHXH một lần được thiết kế chặt chẽ hơn nhằm hạn chế xu hướng rút bảo hiểm sớm. Tuy nhiên, nhóm người lao động đã tham gia trước ngày 1/5/2024 cơ bản vẫn giữ nguyên quyền lợi như trước.

Theo lãnh đạo BHXH TP.HCM, đến nay chưa ghi nhận phản ứng tiêu cực lớn từ người lao động. Việc tiếp nhận hồ sơ hưởng BHXH một lần vẫn diễn ra bình thường, không có biến động đột biến.

Liên quan đến cải cách tiền lương, ông Trần Dũng Hà cho rằng việc tăng lương sẽ tác động trực tiếp đến hệ thống an sinh theo hướng tích cực. Bởi tiền đóng BHXH được tính dựa trên thu nhập của người lao động, nên khi lương tăng, mức đóng của cả doanh nghiệp và người lao động cũng tăng theo. Điều này đồng nghĩa với việc quyền lợi hưởng bảo hiểm sau này cũng cao hơn.

“Quỹ BHXH tăng lên sẽ tạo điều kiện mở rộng chính sách, nâng quyền lợi cho người tham gia và tăng khả năng bảo đảm an sinh lâu dài”, ông Hà nhận định.

Bài toán lớn nhất là niềm tin

Dù vậy, thách thức lớn nhất hiện nay không chỉ nằm ở chính sách, mà ở việc người lao động có tin vào hệ thống hay không.

Ông Trần Dũng Hà cho rằng muốn người lao động tin thì trước tiên họ phải hiểu chính sách. Muốn hiểu thì phải được tiếp cận đầy đủ thông tin, được giải thích rõ quyền lợi và được phục vụ thuận tiện khi tham gia.

“Người lao động cần biết chính sách được ban hành để làm gì, quyền lợi họ nhận được là gì. Khi đã biết, đã hiểu thì sẽ hình thành niềm tin”, ông nói.

Theo lãnh đạo BHXH TP.HCM, cùng với tuyên truyền chính sách, cơ quan quản lý cũng phải cải thiện chất lượng phục vụ, đơn giản hóa thủ tục và tạo trải nghiệm thuận lợi cho người dân khi tham gia BHXH, BHYT.

Trong bối cảnh nền kinh tế số phát triển mạnh, lực lượng lao động tự do ngày càng đông, bài toán mở rộng an sinh cho khu vực phi chính thức đang trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Nếu không có cơ chế bao phủ phù hợp, hàng trăm nghìn lao động công nghệ hôm nay có thể trở thành áp lực an sinh khổng lồ của xã hội trong 10-20 năm tới.