Cảng Cái Mép Hạ sẽ là trung tâm khu thương mại tự do duy nhất của TP.HCM

Đây là cơ sở pháp lý quan trọng để cụ thể hóa cơ chế, chính sách mới theo Nghị quyết 260 sửa đổi, bổ sung Nghị quyết 98 của Quốc hội về thí điểm một số cơ chế, chính sách đặc thù phát triển TP.HCM.

Theo UBND TP.HCM, Khu thương mại tự do được xác định là khu vực có ranh giới địa lý rõ ràng, được thành lập để thí điểm các cơ chế, chính sách vượt trội, mang tính đột phá trong thu hút đầu tư, tài chính, thương mại, dịch vụ chất lượng cao, nghiên cứu - phát triển và đổi mới sáng tạo, gắn với định hướng phát triển TP.HCM trở thành trung tâm tài chính, logistics và thương mại quốc tế.

Theo đó, thành phố sẽ triển khai khu thương mại tự do theo mô hình "một khu với nhiều phân khu", thay vì thành lập nhiều khu độc lập. Giai đoạn đầu, TP HCM chỉ thành lập một khu thương mại tự do duy nhất tại khu vực Cái Mép Hạ, quy mô khoảng 3.800 ha. Khu vực này được xác định là khu lõi, bắt buộc gắn với cảng biển nước sâu, nhằm phát huy lợi thế của cụm cảng Cái Mép - Thị Vải trên tuyến hàng hải quốc tế Á - Âu và Á - Mỹ.

Từ khu lõi Cái Mép Hạ, TP.HCM sẽ mở rộng thêm các phân khu chức năng tại những địa bàn có lợi thế đặc thù về logistics, cảng biển và kết nối giao thông, gồm Cần Giờ, An Bình và Bàu Bàng. Các khu vực này không được thành lập như những khu thương mại tự do độc lập mà được xác định là các phân khu mở rộng thông qua thủ tục điều chỉnh ranh giới khu đã thành lập.

Nghị quyết cho phép việc mở rộng không bị giới hạn trong phạm vi liền kề về mặt địa lý, miễn là các phân khu có khả năng kết nối hạ tầng kỹ thuật, logistics và sử dụng chung hệ thống quản lý với khu lõi.

Trong đó, phân khu An Bình, nằm trên địa bàn Bình Dương cũ với quy mô khoảng 100 ha, được định hướng phát triển gắn với hệ thống cảng cạn và các trung tâm logistics hiện hữu. Nhờ vị trí cận kề các trục giao thông huyết mạch và đầu mối vận tải liên vùng, khu vực này có lợi thế rõ nét trong trung chuyển hàng hóa bằng cả đường bộ lẫn đường sắt. Trong cấu trúc khu thương mại tự do, An Bình được xác định là phân khu logistics vệ tinh, đảm nhiệm vai trò gom hàng, phân phối và kết nối trực tiếp với khu lõi Cái Mép Hạ.

Cùng trên địa bàn Bình Dương cũ, phân khu Bàu Bàng với quy mô khoảng 100 ha sở hữu lợi thế nổi trội về kết nối đường sắt. Khu vực này gắn với tuyến đường sắt TP.HCM - Lộc Ninh, tạo hành lang vận tải quan trọng kết nối cụm cảng nước sâu Cái Mép - Thị Vải với khu vực nội địa và hành lang kinh tế xuyên Á. Khi trở thành một phần của khu thương mại tự do, Bàu Bàng được kỳ vọng giữ vai trò trung chuyển hàng hóa từ Tây Nguyên, Campuchia và các địa phương phía Bắc vào hệ thống cảng biển quốc tế.

Trong khi đó, phân khu Cần Giờ được quy hoạch gắn với dự án cảng trung chuyển quốc tế, với quy mô dự kiến từ 1.000 đến 2.000 ha. Nằm ở vị trí cửa ngõ hàng hải chiến lược, khu vực này có điều kiện thuận lợi để phát triển trung chuyển container, dịch vụ logistics quốc tế và các hoạt động thương mại gắn với kinh tế biển. Khi được đưa vào khu thương mại tự do, Cần Giờ sẽ đảm nhận vai trò “cửa ngõ trung chuyển”, bổ sung những chức năng mà khu lõi Cái Mép Hạ khó đáp ứng do giới hạn về không gian phát triển cảng trung chuyển quy mô lớn.

Việc lựa chọn mô hình “một khu - nhiều phân khu” xuất phát từ giới hạn về thẩm quyền theo Nghị quyết 260, trong đó TP.HCM chỉ được quyết định thành lập khu thương mại tự do gắn với Cái Mép Hạ, còn các khu vực khác phải đưa vào thông qua cơ chế mở rộng.

Đối với việc thành lập Khu thương mại tự do, khu vực đề xuất phải đáp ứng các mục tiêu được quy định tại Nghị quyết 260, phù hợp chiến lược phát triển kinh tế - xã hội của TP.HCM và các quy hoạch liên quan.

Hồ sơ thành lập do Ban Quản lý các khu chế xuất và công nghiệp TP.HCM lập, bao gồm dự án thành lập, đánh giá hiện trạng, phân tích lợi thế so sánh, phương hướng phát triển, quy mô diện tích, tính chất, chức năng và phương án đầu tư hạ tầng.

Trong thời hạn 5 ngày làm việc kể từ khi nhận đủ hồ sơ hợp lệ, Sở Tài chính tham mưu Chủ tịch UBND TP.HCM thành lập hội đồng thẩm định; trong vòng 10 ngày làm việc kể từ khi nhận báo cáo thẩm định, UBND TP.HCM quyết định việc thành lập khu thương mại tự do.

Nghị quyết cũng quy định rõ việc mở rộng khu thương mại tự do được hiểu là tăng quy mô diện tích trên 10% so với diện tích đã được thành lập, với yêu cầu khu vực mở rộng có ranh giới liền kề hoặc có khả năng kết nối, sử dụng chung hạ tầng kỹ thuật nhằm nâng cao hiệu quả khai thác và lan tỏa phát triển.

Trường hợp điều chỉnh ranh giới làm giảm diện tích hoặc tăng diện tích nhưng không vượt quá 10% được coi là điều chỉnh ranh giới, phải bảo đảm không làm thay đổi mục tiêu, tính chất và chức năng chính của khu thương mại tự do. UBND TP.HCM xem xét, quyết định việc điều chỉnh trên cơ sở báo cáo thẩm định và cập nhật vào các quy hoạch có liên quan.

Theo quy định chung, việc mở rộng khu chức năng thường chỉ được thực hiện khi khu đã thành lập đạt tỷ lệ lấp đầy khoảng 70%. Tuy nhiên, nghị quyết cho phép TP HCM mở rộng sang các phân khu như Cần Giờ, An Bình, Bàu Bàng ngay cả khi khu lõi Cái Mép Hạ chưa đạt tỷ lệ này, nếu việc mở rộng phục vụ mục tiêu quốc gia hoặc yêu cầu cấp bách về hội nhập và thu hút đầu tư chiến lược.